Η Μονή της Παναγίας Κανταριώτισσας και οι 13 Άγιοι Μάρτυρες Μοναχοί - The Monastery of Panagia Kantariotissa and the 13 Holy Martyr Monks

Στα δυτικά του φρουρίου της Καντάρας στην επαρχία της Κερύνειας, βρίσκεται το μοναστήρι της Παναγίας της Κανταριώτισσας, το οποίο κτίστηκε τον 12 ο αιώνα και ανακαινίστηκε από τον αρχιεπίσκοπο Κύπρου Χρύσανθο το 1777. Το 1783 χρυσώθηκε το εικονοστάσι του Ναού του μοναστηριού και στολίστηκε με εικόνες.

Στις αρχές του 13 ου αιώνα εγκαταστάθηκε στο μοναστήρι μια ομάδα από 13 Μοναχούς του Αγίου 'Ορους και αναβίωσαν την ασκητική ζωή και την Ορθόδοξη Παράδοση στο νησί, κάτι που εξαγρίωσε τους Φράγκους κατακτητές της Κύπρου, και ιδιαίτερα την Λατινική Εκκλησία. Επί Φραγκοκρατίας η Λατινική Εκκλησία, δια των εκπροσώπων της στην Κύπρο, είχε προβεί σε μεγάλους διωγμούς των Ορθοδόξων. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Κύπρου κατόρθωσε να επιβιώσει μόνο με συνεχή αγώνα, με αδιάκοπη αντίσταση και με πολλές και μεγάλες θυσίες. Το συγκλονιστικότερο γεγονός αντίστασης των Ορθοδόξων ενάντια στους Λατίνους, είναι το μαρτύριο των 13 μοναχών του μοναστηριού της Παναγίας στην Καντάρα. Ο θάνατός τους, ύστερα από φρικτά βασανιστήρια, τοποθετείται στις 19 Μάη του 1231 και ακριβώς η 19η του Μάη είναι η μέρα κατά την οποία τιμά τη μνήμη τους η Εκκλησία, που τους ανακήρυξε αγίους.
Οι δεκατρείς μοναχοί - άγιοι ήταν:
01. Ιωάννης (ηγούμενος) 02. Κόνωνας 03. Ιερεμίας 04. Μάρκος 05. Κύριλλος 06. Θεόκτιστος 07. Βαρνάβας 08. Μάξιμος 09. Θεόγνωστος 10. Ιωσήφ 11. Γεννάδιος 12. Γεράσιμος 13. Γερμανός
Ως άγιοι, είναι άγνωστοι στους Κυπρίους χρονογράφους. Λεπτομέρειες, ωστόσο, για τους ίδιους και το μαρτύριό τους απαντώνται σε σχετικό κείμενο που φέρει τίτλο "Διήγησις των αγίων τριών και δέκα οσίων πατέρων των δια πυρός τελειωθέντων παρά των Λατίνων εν τη νήσω Κύπρω εν τω αψλθ' έτει".
Η Διήγησις σώθηκε σε δύο χειρόγραφα, του 14ου αιώνα το ένα (βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού) και του 1426 το δεύτερο (αρ. 575 της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης της Βενετίας. Το δεύτερο αυτό χειρόγραφο δημοσιεύτηκε αρχικά από τον Κ. Σάθα [Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, τόμος Β', Βενετία,1873, σσ.20-39]).
Από τα χειρόγραφα αυτά αντλούμε και τις ακόλουθες πληροφορίες: Η πρώτη σύγκρουση με τους Λατίνους κληρικούς της Κύπρου θα πρέπει να έγινε το 1228. Ήταν μια εποχή κατά την οποία οι διωγμοί των Ορθοδόξων από τους Λατίνους στην Κύπρο βρίσκονταν σε έξαρση. Η Λατινική Εκκλησία του νησιού, που πληροφορήθηκε για τη μεγάλη φήμη των μοναχών της Καντάρας, απέστειλε στο μοναστήρι ένα εκπρόσωπό της - τον Ανδρέα - για να ερευνήσει σχετικά με τους μοναχούς που βρίσκονταν εκεί. Οι τελευταίοι τον υποδέχτηκαν και τον φιλοξένησαν, αρχικά δε η όλη συνομιλία τους είχε τόνο φιλικό, μέχρι να γίνει λόγος για το ζήτημα της χρήσης αζύμων, ζήτημα που είχε προκαλέσει μεγάλη διαμάχη μεταξύ της Ορθόδοξης Ανατολικής και της Δυτικής Εκκλησίας. Οι μοναχοί της Καντάρας ομολόγησαν ότι στις ιεροτελεστίες χρησιμοποιούσαν ένζυμον άρτον, όπως με επιχειρήματα απέδειχνε η Ορθόδοξη Εκκλησία ότι ήταν το ορθό. (Η διένεξη για τη χρήση, στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, αζύμου ή ενζύμου άρτου είχε προκύψει επειδή οι Λατίνοι θεωρούσαν ότι ο Μυστικός Δείπνος είχε συμβεί κατά την ημέρα των αζύμων, όπως μαρτυρεί ο ευαγγελιστής Λουκάς. Οι Ορθόδοξοι αντίθετα ισχυρίζονταν ότι οι Εβραίοι αποκαλούσαν "ημέρα των αζύμων" το χρονικό διάστημα από τη δύση του ήλιου κατά τη Μεγάλη Πέμπτη μέχρι τη δύση του ήλιου κατά τη Μεγάλη Παρασκευή. Και λεγόταν έτσι, όχι επειδή κατά το διάστημα αυτό έτρωγαν άζυμα, αλλά επειδή τα ετοίμαζαν. Αφού λοιπόν ο Μυστικός Δείπνος πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, Ο Χριστός θα πρέπει να χρησιμοποίησε ένζυμον άρτον, και όχι ψωμί χωρίς προζύμι, αφού το τελευταίο δεν είχε ακόμη παρασκευαστεί και αφού χρήση του γινόταν την Μεγάλη Παρασκευή).
Η μεγάλη διαφορά, λοιπόν, μεταξύ Ορθοδόξων και Λατίνων τονίστηκε με οξύ τρόπο και στη συζήτηση μεταξύ του Λατίνου Ανδρέα και των μοναχών της Καντάρας, ο δε πρώτος αναχώρησε οργισμένος από το μοναστήρι.
Όπως αναφέρει η Διήγησις, οι μοναχοί της Καντάρας πρότειναν μάλιστα και μια διαδικασία για να αποδειχθεί ποια ήταν η ορθή άποψη για τα άζυμα. Αφού τελέσουν τη λειτουργία και αυτοί (με χρήση ενζύμων) και οι Λατίνοι (με χρήση αζύμων), στη συνέχεια ένας εκπρόσωπος του κάθε δόγματος να πέσει στη φωτιά για να αποδειχθεί ότι το ορθό πρεσβεύει εκείνος από τους δύο που δε θα καεί! Η εισήγηση αυτή δεν έγινε αποδεκτή, και οι μοναχοί διατάχθηκαν να παρουσιαστούν ενώπιον του Λατίνου αρχιεπισκόπου Λευκωσίας για να λογοδοτήσουν.
Αφού τέλεσαν αγρυπνία και ολονύκτια λειτουργία στο μοναστήρι τους, οι δεκατρείς μοναχοί ξεκίνησαν την επόμενη μέρα για τη Λευκωσία. Στο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου των Μαγγάνων (ή του Αγίου Γεωργίου του Λάμποντος) στη Λευκωσία, όπου έφτασαν, πλήθη Ορθοδόξων συνέρρεαν για να δουν τους μοναχούς της Καντάρας.
Στη συνέχεια οι μοναχοί παρουσιάστηκαν ενώπιον του Λατίνου αρχιεπισκόπου Ευστοργίου, ο οποίος περιστοιχιζόταν από μεγάλο αριθμό Λατίνων κληρικών. Ο Ευστόργιος τους ανέκρινε, οι δε μοναχοί με παρρησία υποστήριξαν και ενώπιόν του την άποψη των Ορθοδόξων για τη χρήση ενζύμου άρτου. Τότε ο Λατίνος αρχιεπίσκοπος τους φυλάκισε, αφού πιο πριν τους εξευτέλισε με βασανιστήρια.
Στη φυλακή, οι μοναχοί παρέμειναν, σύμφωνα πάντοτε με τη Διήγησιν, τρία χρόνια, πάσαν κάκωσιν υπομένοντες... τη δυσωδία τη ταλαιπωρήσει και τη ετέρα, θλίψει ευχαριστούντες θεω ως ενιαυτόν ένα, άρτου και ύδατος μεταλαβόντες... Στη φυλακή, καταβεβλημένος από τις κακουχίες, πέθανε ο ένας από αυτούς ο Θεόγνωστος (Θεοδώρητος). Το σώμα του κάηκε από τους Λατίνους (5 Απρίλη του 1231).
Κατά το διάστημα της φυλάκισής τους, οι μοναχοί ανακρίθηκαν και βασανίστηκαν ξανά και ξανά, χωρίς όμως να ενδώσουν και να αποκηρύξουν τη σχετική με τη χρήση ενζύμων άποψή τους. Τελικά, με εντολή του πάπα, οι μοναχοί αντιμετωπίστηκαν ως αιρετικοί, πράγμα που σήμαινε γι' αυτούς βασανιστήρια και εκτέλεση. Μεταξύ των βασανιστηρίων που υπέστησαν, αναφέρεται στη Διήγησιν ότι δέθηκαν πίσω από άλογα που τους έσερναν σε όλο το μήκος της κοίτης του ποταμού Πηδιά που τότε περνούσε μέσα από τη Λευκωσία (περίπου από την πύλη Πάφου μέχρι την πύλη Αμμοχώστου). Τελικά, μισοπεθαμένοι οι μοναχοί, ρίχτηκαν στην πυρά και κάηκαν (19 Μάη του 1231).
Το φοβερό αυτό έγκλημα των Λατίνων προκάλεσε μεγάλη αντίδραση τόσο στην ίδια την Κύπρο όσο και έξω από αυτή, ο δε πατριάρχης Κωνσταντινούπολης Γερμανός απευθύνθηκε στον πάπα Γρηγόριο Θ' και με επιστολή του, μεταξύ άλλων, ρωτούσε: "Καλά 'γε ταύτα, αγιώτατε και του αποστόλου Πέτρου διάδοχε. Ταύτα παραγγέλλει ο του πράου και ταπεινού τη καρδία Χριστού μαθητής;" Επίσης, ο Γερμανός έγραψε στο Γρηγόριο ότι το μαρτύριο και ο θάνατος των μοναχών της Καντάρας ήταν το τελευταίο γεγονός που χρειαζόταν για να ολοκληρώσει την κατάρα του πολέμου ανάμεσα στις δύο Εκκλησίες.
Στο έγκλημα είχε αναμειχθεί και ο βασιλιάς της Κύπρου Ερρίκος Α', ο οποίος είχε αναγκαστεί από τους Λατίνους ιερωμένους να διατάξει το βασανισμό και το θάνατο των μοναχών. Και τούτο, γιατί οι Λατίνοι εκκλησιαστικοί θεώρησαν ότι οι ίδιοι, ως ιερωμένοι, δεν μπορούσαν να δώσουν τέτοια εντολή!

Το μοναστήρι της Παναγίας της Καντάρας συνέχισε τη ζωή του και μετά το δράμα των δεκατριών Μοναχών, και η οριστική του διάλυση έγινε στα τέλη του 19 ου, αρχές 20 ου αιώνα. Σήμερα διασώζεται μονάχα ο Ναός της Μονής ο οποίος είναι σε πολύ προχωρημένο στάδιο φθοράς λόγο της λεηλασίας που έχει υποστεί από τους Τούρκους εισβολείς μετά το 1974, και από τη μη συντήρησή του.

To the west of the castle of Kantara in the province of Kyrenia, there is the monastery of Panagia Kantariotissa, which was built in the 12th century and renovated by Archbishop Chrysanthos of Cyprus in 1777. In 1783 the iconostasis of the monastery's church was made gold and was decorated with icons.

In the early 13th century a group of 13 monks who came from Mount Athos settled in the monastery and revived the ascetic way of life and Orthodox tradition on the island, which infuriated the Frankish rulers of Cyprus, and notably the Latin Church.

During the Frankish Period, the Latin Church, through its representatives in Cyprus, had made great persecutions against the Orthodox. The Orthodox Church of Cyprus has managed to survive only through constant struggle, with continued resistance and with many great sacrifices. The most striking Orthodox resistance against the Latins, is the suffering of the 13 monks of the monastery of Panagia at Kantara. Their deaths, after horrific torture, took place on May 19th, 1231 and it is on May 19th that the Orthodox Church honors their memory, because they have been declared into saints by it.
The thirteen monks - saints were:
01. John (Abbot) 02. Conon 03. Jeremiah 04. Mark 05. Cyril 06. Theoktistos 07. Barnabas 08. Maximus 09. Theognostus 10. Joseph 11. Gennadius 12. Gerasimos 13. Germanos
As saints, they are unknown to the Cypriots chronographers. Details, however, about them and their suffering are found in a relevant text Titled "Diigisis: The thirteen Saints and Fathers who were killed through burning by the Latins in the island of Cyprus in the year 1231. The text "Diigisis" survived in two manuscripts of the 14th century one (located at the National Library in Paris) written in 1426 and the second (No. 575 at the Marciana Library in Venice. The second manuscript was published originally by K. Sathas [Medieval Library, Volume B, Venice, 1873, pages.20-39]).

From the manuscripts we derive the following information: The first conflict with the Latin clergy of Cyprus must have happened in 1228. It was during a time when the persecution of the Orthodox by the Latins in Cyprus was on the rise. The Latin Church on the island was informed about the great reputation of the monks of Kantara, and had send a representative to the monastery - Andreas - to inquire about the monks who were there. The latter was welcomed and hosted and initially the entire conversation had a friendly tone, until they started to talk about the issue of using unleavened bread in communion, an issue which had caused much controversy between the Eastern Orthodox and Western Churches. The monks of Kantara confessed that during their Orthodox ritual they used leavened bread, in accord to arguments which proved the Orthodox Church correct. (The dispute over the use or not of unleavened bread during the mystery of the Eucharist, had arisen because the Latins believed that the Last Supper had happened during the day of unleavened bread, as evidenced by the evangelist Luke. The Orthodox on the other hand supported that the Jews called "the day of the unleavened bread" the period between sunset on Good Thursday until sunset on Good Friday. And it was named so, not because during that time they ate unleavened bread, but because they prepared it. Therefore, since the Last Supper took place during the evening of Holy Thursday, Christ must have used bread made with yeast, and not bread without yeast, because the latter had not yet been prepared since it's use was on Good Friday).

The big difference then, between the Orthodox and Latins was highlighted with an acute manner during the discussion between the Latin Andreas and the monks of Kantara, with the first leaving very angry from the monastery.

As the "Diigisis" records, the monks of Kantara had even suggested a process to establish which was the correct view about the use of unleavened bread. After both conducting the Liturgy, with them (using leavened bread), and the Latins (using unleavened), a representative of each faith had to fall in the fire to prove that the one of the two who advocated the truth would not burn! This suggestion was not accepted, and the monks were ordered to appear before the Latin archbishop of Nicosia to answer.

After an overnight vigil in their monastery, the thirteen monks began their journey to Nicosia the next day. In the monastery of Saint George of Mangana (or Saint George Lampontos) in Nicosia, where they arrived, Orthodox crowds flocked to see the monks of Kantara.

Then the monks came before the Latin archbishop who was called Efstorgios, and who was surrounded by a large number of Latin clergy. Efstorgios questioned them, and the monks with frankness argued also before him about the Orthodox view of the use of enzyme bread. Then the Latin archbishop jailed them after earlier humiliating them through torture.

In prison, the monks remained, always in accordance with the text "Diigisis" for three years, enduring much suffering. From the suffering in prison, one of them died and it was Theognostus (Theodoretus). His body was burnt by the Latins (April 5, 1231).

During the period of imprisonment, the monks were interrogated and tortured again and again, but the attempts to make them renounce their views about the use of enzyme bread failed. Finally, by order of the Pope, the monks were treated as heretics, which for them it meant torture and execution. Among other tortures they suffered as it is reported in the text "Diigisis" they were also tied behind horses which dragged them along the river bed of the River Pidias which then passed through Nicosia (between Paphos Gate and the Gate of Famagusta). Finally, half dead, the monks were thrown and burned at the stake (May 19, 1231).

This terrible crime of the Latins caused great reaction both in Cyprus itself and outside it, and the Patriarch of Constantinople Germanos send a letter addressed to Pope Gregory IX and in his letter, among other things, he asked: "Well , Your Holiness, Beatitude and Apostle Peter's successor. Is this what a meek and humble of heart disciple of Christ orders to happen to monks? "Also, Germanos wrote to Pope Gregory that the suffering and death of the monks of Kantara was the last event needed to complete the curse of war between the two Churches. The King of Cyprus Henry I was also involved in the crime because he had been forced by the Latin priests to order the torture and killing of the monks. This is because the Latin churchmen felt that they, themselves as priests, could not provide such a mandate!
The monastery of Panagia Kantariotissa continued its existence after the tragedy of the thirteen monks, and its final dissolution happened in the late 19th, or early 20th century. Today only the church of the monastery is preserved which is in a very advanced stage of deterioration because of the looting it suffered by the Turkish invaders after 1974, and by not been maintained.

O Όσιος Σωζόμενος ο Θαυματουργός ο εν της κόμης Ποταμιάς ασκήσας - Saint Sozomenos the miracle maker who lived as an ascetic at the village of Potamia

Στην Κύπρο έζησαν δύο άγιοι ασκητές με το όνομα Σωζόμενος. Ο ένας στην Καρπασία για τον οποίο αναφερθήκαμε στην προηγούμενη ανάρτηση, και ο άλλος στο χωριό Ποταμιά της Λευκωσίας. Βιογραφία του Οσίου Σωζομένου της Ποταμιάς δεν υπάρχει διότι στη χειρόγραφη Ακολουθία του λείπουν 4 φύλλα όπου εκεί μάλλον πρέπει να υπήρχε και το συναξάρι του Οσίου.
Τα όσα παραθέτονται πάρα κάτω είναι ελάχιστες πληροφορίες που έχουμε από τον Κύπριο χρονογράφο Λεόντο Μαχαιρά, λίγα από την χειρόγραφη Ακολουθία του, και μερικά θαύματα του από τοιχογραφίες που είναι ιστορημένες στο Ασκητήριο του στο χωριό Ποταμιά του οποίου την φωτογραφία μπορείτε να δείτε πιο κάτω. Η δε εικόνα του είναι δυσεύρετη και παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο διαδίκτυο όπως και η βιογραφία του ίδιου του Οσίου.
Το χειρόγραφο φαίνεται να αντέγραψε κάποιος "ταπεινός Ιωάννης" στις 16 Νοεμβρίου του έτους 1780, από κάποιον άλλο παλαιό χειρόγραφο. Έτσι, μέσω της σκυτάλης αυτής, διεσώθηκαν μερικά ιστορικά στοιχεία για τον 'Οσιο αυτό.
Ο Όσιος Σωζόμενος της Ποταμιάς είναι άγνωστο που γεννήθηκε και σε ποια χρονολογία. Φαίνεται όμως ότι αγάπησε τον Χριστό από τα νεανικά του χρόνια, και εγκατέλειψε την κοσμική ζωή, ακολουθόντας τον μοναχικό βίο. Μετά, κατά την κατάληψη της Παλαιστίνης από τους Άραβες, ανεχώρησε κι αυτός από τον τόπο όπου μόναζε (ίσως στην έρημο της Ιορδανίας ή στην έρημο της Συρίας) και με συνοδεία 300 Χριστιανών, ήρθαν όλοι και απεβιβάστηκαν στην Κύπρο.
Ο Σωζόμενος καθώς ήταν φιλήσυχος και φιλέρημος άνδρας, ψάχνοντας τόπον έρημο και ήσυχο από θορύβους, έφθασε και μέχρι το χωριό Ποταμιά, και βόρεια του χωριού αυτού έσκαψε και λάξεψε το ασκητήριο του μέσα στον αμμώδη αλλά σκληρό βράχο που βρίσκεται στην περιοχή, και το οποίο διασώζεται μέχρι τις μέρες μας. Και έτσι, αφού ο Όσιος βρήκε καταφύγιο, άρχισε να επιδίδεται στον αγώνα της ασκητικής ζωής. Με τις νηστείες, τις αγρυπνίες, τις χαμαικοιτίες και τις προσευχές, αλλά και με τη χάρη του Χριστού, νίκησε τα πάθη του, και μέσω της υπομονής και της καθαρότητας του, αξιώθηκε να έχει θεία χαρίσματα. Χαρίσματα όπως το να γιατρεύει αρρώστους, να διώχνει τα κακά πνεύματα, να καθαρίζει τη λέπρα, και να θεραπεύει άλλες πολλές αρρώστιες. Γι αυτό το λόγο, αυτοί που γιατρεύτηκαν τον ανακήρυξαν θαυματουργό και τον εφήμιζαν στα περίχωρα. Και έτσι, συχνά τον επεσκέπτονταν οι Χριστιανοί, αλλά και όχι μόνο, και αυτός γιάτρευε τις ασθένειες των σωμάτων τους και της ψυχής τους. Τους δίσασκε και τους συμβούλευε να ζουν σε μετάνοια και κατά θεό, αποφεύγοντας τις αματρίες. Έτσι, ο Όσιος ζούσε βίο παρόμοιο με αυτό του Μέγα Αντωνίου, και από τα πολλά θαύματα που έκαμνε, πλήθη κόσμου έφταναν στο σπήλαιό του για να θεραπευθούν, να διδαχθούν από τα θεόσοφα λόγια του, αλλά και από περιέργεια να δουν το πρόσωπο του.
Αφού ο Όσιος Σωζόμενος ασκήτεψε στο σπήλαιο της Ποταμιάς, και εξαγνίστηκε και τελειοποιήθηκε στις αρετές, και αφού απέκτησε χαρίσματα από τον Θεό και αναδείχθηκε θαυματουργός, απήλθε προς τον ποθούμενο Χριστό. Ο τάφος του Οσίου βρίσκεται στα αριστερά του βάθους της λαξευμένης από τον ίδιο σπηλιάς του.
Στο σπήλαιο του υπάρχουν τοιχογραφίες οι οποίες ζωγραφίστηκαν από τον ενδέκατον με δωδέκατον αιώνα, μέχρι τις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα. Στις τοιχογραφίες αυτές είναι ιστορημένες και τέσσερεις σκηνές από τα θαύματα του Οσίου. Τα θαύματα αυτά είχαν γίνει σε Χριστιανούς που ζήτησαν την βοήθεια του, ίσως ενώ ο Άγιος ακόμη ζούσε, ή και μετά τον θάνατό του.
Στην πρώτη σκηνή, παρουσιάζεται ο Όσιος έξω από Ναόν με πατερική ράβδο στο αριστερό χέρι, και με το δεξί να ευλογεί αυτούς που ήρθαν ζητώντας τη βοήθεια του. Την σκηνή συνοδεύει η επιγραφή " Ο Άγιος Σωζόμενος τους νοσούντας ιάται". Στις άλλες τρεις σκηνές παριστάνεται ο Άγιος να θεραπεύει τους ζητούντας την βοήθειά του, και συνοδεύονται στις σκηνές οι επιγραφές : "Ο Άγιος Σωζόμενος ιώμενος τους πυρέσσοντας". Σε άλλη γράφει : "Ο Άγιος Σωζόμενος ανωρθοί τον επί γης συγκύπτοντα". Στην τελευταία θεραπεύει γυναίκα με την επιγραφή : "Η εν νόσω κατάκειται τοις ποσίν του Αγίου". Τις περισσότερες τοιχογραφίες τις κατάστρεψαν φανατικοί Τούρκοι που προ πάντος κατάστρεψαν τα πρόσωπα των Αγίων από ασέβει και με μανία.
Λείψανα του Αγίου Σωζομένου σώζονταν μέχρι τον δέκατο πέμπτο αιώνα, διότι ο Μαχαιράς αναφέρει στο Χρονικό του ότι , ήρθε στην Κύπρο ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιγνάτιος κατά το 1340 για θέμα αντιμετωπίσεως της ακρίδας με θρησκευτικά μέσα. Γι αυτό το λόγο κατεσκεύασε ένα Σταυρό βάζοντας μέσα Τίμιο Ξύλο και Θείον Άρτον της Μεγάλης Πέμπτης και λείψανα 46 Αγίων, μεταξύ αυτών και "του Αγίου Σωζομένου της Ποταμιάς".
Δίπλα στο χωριό Ποταμιά, υπάρχει το εγκαταλελειμμένο από το 1964, ως αποτέλεσμα των δικοινοτικών συγκρούσεων, χωρίο Άγιος Σωζόμενος το οποίο πήρε το όνομα του από τον Όσιο. Στο χωριό υπάρχει εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Σοζώμενο την οποία μπορείτε να δείτε στην τελευταία φωτογραφία αυτής της ανάρτησης.
Η Μνήμη του Οσίου Σωζομένου της Ποταμιάς εορτάζεται στις 21 Νοεμβρίου ενώ η μνήμη του Οσίου Σωζομένου της Καρπασίας εορτάζεται στις 20 Νοεμβρίου.

There are two hermit Saints who lived in Cyprus with the name Sozomenos. The one who lived in the Karpas peninsula, and for whom we wrote about in the previous post, and the other who lived in the village of Potamia in Nicosia. There is no biography existing about Saint Sozomenos of Potamia because in his handwritten divine service there are 4 absent pages, where it seems that the synaxari of the saint was also to be found.
What is presented here is the minimal information that we get from the Cypriot chronicler Leontos Machairas, some information from the Saint's handwritten devine service, and from some of his miracles from murals that are painted in his hermitage in the village of Potamia and which hermitage you can see in the photograph above. His icon is hard to find and is presented in the internent for the first time as is the biography of the Saint himself.
The handwritten devine service of the Saint appears to have been copied by a "humble Ioannis" on the 16th of November in the year 1780, from other older handwritten pages of the Saint's devine service. Thus, through this successive coping, certain historical elements have survived about this Saint.
It is unknown where Saint Sozomenos of Potamia was born and in which year. It appears however that he loved Christ from a young age, and abandoned secular life, following the life of a monk. Later, during the occupation of Palestine from the Arabs, he left from the place where he lived as a monk- hermit (perhaps in the desert of Jordan or in the desert of Syria) and with an escort of 300 other Christians, he landed in Cyprus.
Since Sozomenos was a peaceful and a desert loving man, he searched to find a deserted and a quiet from noise place, and thus found his way up until the village of Potamia, and to the north of this village he dug and carved out his hermitage into a sandy but hard rock that is found in the region, and which survives up to our days. And thus, after the Saint found shelter, he began to put his energy in the fight for an ascetic life. With fasting, night prayers, sleeping on the ground and other prayers, but also with the grace of Christ, he overcame his passions, and through his patience and his purity, he became worthy to have divine powers. Powers to cure the sick, to turn away the bad spirits, to clean people from leprosy, and to cure many other illnesses. For this reason, those that were cured by him, named him a miracle maker and made him famous all around this part of the island. And thus, the Christians, and not only them, visited him, and he cured the illnesses of their body and their soul. He taught them and advised them to live in penitence and in God's ways, avoiding sins. Thus, the Saint lived a life similar with that of Saint Anthony the Great, and from the many miracles that he made, crowds of people reached to his cave in order to be cured, to be taught by his God respecting words, but also from curiosity to see his person.
After Saint Sozomenos lived as a hermit in the cave of Potamia, and was purified and was perfected in virtues, and after he acquired healing and other powers from God and became a miracle maker, he left the world for his beloved Christ. The grave of the Saint is found in the left, at the depth of the cave which he dug out himself.
In his cave exist murals that were painted between the eleventh and twelfth century, up to the beginning of the sixteenth century. In these murals, four scenes from the miracles of the Saint are presented. These miracles were made for Christians who asked for his help, perhaps while the Saint was still alive, or even after his death. In the first scene, the Saint is presented outside a church with a bishop's staff in his left hand, while with his right hand he blesses those that came asking for his help. The scene is accompanied by the sign "Saint Sozomenos healing the sick". In the other three scenes the Saint is depicted curing those who asked for his help, and the following signs are accompanied in these scenes: "Saint Sozomenos curing those who have fever". In another scene it is written: "Saint Sozomenos makes the one who is in the ground stand up". In the last scene, he cures a woman with the sign: "The sick woman drinks from the holy water of the Saint". Most murals were destroyed by fanatic Turks who especially destroyed the faces of Saints from disrespect and with much fury.
Holy relics of Saint Sozomenos survived up to the fifteenth century, because Machairas reports in his Chronicle that Patriarch Ignatios of Antioch came to Cyprus in 1340 for the purpose of confronting the locust by religious means. For this reason he made a Cross and he put in it part of the Holy Cross and Divine Bread from Great Thursday and relics of 46 Saints, among these also relics of Saint Sozomenos. Next to the village of Potamia, there is the abandoned from 1964 as a result of the bi-communal conflicts, village of Ayios (Saint) Sozomenos which took its name from the Saint. In the village there is a church dedicated to Saint Sozomenos which you can see in the photo below.
The memory of Saint Sozomenos of Potamia is celebrated on the 21st of November while the memory of Saint Sozomenos of Karpasia is celebrated on the 20th of November.

Πηγή : "Άγιοι Ασκετές και Σπήλαια της Κύπρου" του Βλάσιου Μοναχού

Ο Όσιος Σωζόμενος ο εν τω όρει Κομψά της Καρπασίας ασκήσας - Saint Sozomenos who lived as an ascetic on Mount Kompsa in the Karpas peninsula

Ο Όσιος Σωζόμενος ασκήτευσε μέσα σε ένα σπήλαιο στο όρος Κομψά της Καρπασίας. Ο βιογράφος του Αγίου, Μοναχός Ακάκιος ο οποίος έγραψε και τα στιχηρά της Ακολουθίας του, αναφέρει στο συναξάριο του Αγίου τα εξής :
"Τούτου του Αγίου Σωζόμενου το ασκητήριον όπου ασκήτευσεν είναι μέσα εις έναν σπήλαιον πάνω εις ένα βουνό κοντά στα χωριά Ταύρου, Γαλάτεια, Λειβάδι, και άλων χωριών και είναι οροπέδιον και το λέγουν Κομψά και είναι κτισμένη εκεί πάνω η αγία του εκκλησία και μέσα είναι το σπήλαιον όπου ασκήτευσεν. Και ακόμα σώζονται μερικά λείψανα του αγίου και ευωδιάζουν κατά πολλά, και τα προσκυνούν οι χριστιανοί, όσοι πηγαίνουν εκεί προς θεραπείαν των ασθενειών τους. Διότι θαυματουργεί πολλά αυτός ο ευλογημένος άγιος τόσον εις τους πιστούς χριστιανούς όσον και εις τους απίστους Αγαρηνούς, οι οποίοι πηγαίνουν με τας γυναίκας τους κι λαμβάνουν γρήγορα την ιατρείαν, ως καθώς είναι καθενός η πίστις του και ο πόθος που έχει προς τον Θεόν και προς τον άγιον.
Και μέσα εις την εκκλησίαν προς τον βορράν, έχει μίαν καμάραν και είναι ο άγιος εκεί μέσα ζωγραφισμένος γηραιός και όχι ιεράρχης και έχει γράμματα που λέγουν, "ο Άγιος Σωζόμενος", (ως εγώ τα ανέγνωσα όταν ήμουν παιδί κι εζούσαν ακόμη οι γονείς μου, κατά το από Χριστού έτος 1670). Ακόμα είχε και μερικά λείψανα και ήσαν μέσα εις το άγιον σπήλαιον εις το οποίον εκοιμήθη. Μα τώρα (1773) δεν γνωρίζω αν σώζονται μερικά άγια λείψανα, διότι εις τον καιρόν εκείνον του μισόχριστου και θεοκατάρατου Μαρκουλλή που έκαμε την απογραφήν, δηλαδή την γράπτουσαν ερήμαξεν η Κύπρος και απωλέσθησαν πολλοί χριστιανοί. Άλλοι ετούρκεψαν, άλλοι έφυγαν και πήγαν σ΄άλλους τόπους, όπως και οι συγγενείς μου έφυγαν τότε και πήγαμεν εις τα μέρη της Κιλικίας και εμείναμεν εκεί 50 χρόνια και όταν πέθαναν οι γονείς μου ήλθα πάλιν εις την Κύπρον κατά το έτος του Χριστού 1731. Και κάθησα εις την πόλιν του Καρπασιού (Ριζοκαρπάσου) και έγραψα μερικών αγίων νέων τας Ακολουθίας των. Ο Άγιος Σωζόμενος λέγω, έζησεν κατά τον καιρόν της χριστιανοσύνης (312-1191) και επειδή είναι νέος και δεν ευρίσκεται εις τα βιβλία της αγίας του Χριστού Εκκλησίας, μπήκα σε κόπον, δια τα πολλά θαύματα που ενεργεί και κάμνει (ο άγιος) και εσύνθεσά του αυτά τα λίγα στιχηρά (τα οποία βρίσκονται στην Ακολουθίαν του), και μακάρι να τα εύρουν εργότερα οι χριστιανοί και τα μεταγράψουν και τα διαβάσουν και τα ψάλλουν εις την αγίαν του εορτήν".
Και συνεχίζει πάρα κάτω ο Μοναχός Ακάκιος γράφοντας ότι κατά τη παράδοση των κατοίκων της περιοχής, ο Όσιος Αυξέντιος ο οποίος ασκήτεψε βορειότερα, όχι και πολύ μακρυά, στα βόρεια του χωριού Εφτακώμης, έφευγε από το ασκητήριο του κάθε Σάββατο βράδυ και ερχόταν και συναντούσε τον Όσιο Σωζόμενο στο ασκητήριο του και συνεπροσεύχονταν και συνέψαλλαν μαζί μέχρι την Κυριακή το βράδυ, οπότε αναχωρούσε και επέστρεφε πάλι στο ασκητήριο του λαμβάνοντας συγχώρηση. Έτσι, όλη την εβδομάδα ασκήτευαν και προσεύχονταν μόνοι και τα Σαββατοκυρίακα συναντούνταν και προσεύχονταν μαζί.
Από την ανώτερη παράδοση βγαίνει το συμπέρασμα ότι ο άγιος αυτός πρέπει να έζησε κατά τον έβδομο αιώνα και ήταν ένας από τους "Τριακόσιους" χριστιανούς που έφθασαν στην Κύπρο από την Παλαιστίνη μετά από τους διωγμούς την Αράβων.
Κοντά στο χωριό Δαυλός της Καρπασίας στα ανατολικά, δίπλα από την θάλασσα, υπάρχει κτισμένο το γραφικό ξωκκλήσι του Αγίου Σωζόμενου, το οποίο σήμερα είναι κατεχόμενο, και όπως μπορείτε να δείτε στη φωτογραφία πιο κάτω, έχει συληθεί από τους Τούρκους. Μάλλον πρέπει να πρόκειται για τον Όσιο Σωζόμενο τον Ασκητή στα Κομψά επειδή είναι αρκετά κοντά η απόσταση του ασκητηρίου του Οσίου από το ανώτερο χωριό, γύρο στα 12 χιλιόμετρα, και όχι του Οσίου Σωζόμενου της Ποταμιάς που είναι πολύ μακρυά στην επαρχία Λευκωσίας.
Το ξωκκλήσι αυτό του Αγίου Σωζομένου πρέπει να κτίστηκε πριν από πολλά χρόνια, πιθανόν από κάποιο Δαυλιώτην ασθενή ο οποίος για να θεραπευτεί από τον Όσιο έταξε να του κτίσει εκκλησία στο όνομα του. Μετά τη θεραπεία φαίνεται, του έκτισε και την εκκλησία. Όμως ο εκεί Άγιος Σωζόμενος γιορτάζεται από τους κατοίκους του χωριού Δαυλός στις 7 Αυγούστου, ημέρα κατά την οποία η Ορθόδοξος Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη του Αγίου Οσιομάρτυρος Δομέτιου.
Το τελευταίο γνωστό θαύμα του Αγίου Σωζομένου έγινε μερικά χρόνια πριν την τουρκικήν επιδρομή του 1974 και έχει ως ακολούθος : Κάποιος ευσβής χριστιανός που ευλαβούσε τον Άγιο Σωζόμενο, έτυχε να του ανοιχτεί πληγή στο ένα του πόδι η οποία προκλήθηκε από μόλυνση, η οποία στη κυπριακή διάλεκτο ονομάζεται λυμπουρκά που σημαίνει μυρμηγκιά στη κοινή ελληνική. Γύρισε πολλούς γιατρούς σε πολλές χώρες του κόσμου. Αποτέλεσμα μηδέν, και στενοχωρημένος, καθώς βρισκόταν στον κρεβάτι του πόνου στην Αγγλία, επειδή του είπαν οι γιατροί ότι άλλη θεραπεία δεν υπήρχε από του να κοπεί το πόδι του για να γλυτώσει την ζωή του, άρχισε να παρακαλεί τον Όσιο Σωζόμενο για να βρει διέξοδο από το αδιέξοδο που βρέθηκε. Στην απελπισία του φώναξε "Θέε μου βοήθα με, Άγιε Σωζόμενε σώσε με". Τον πήρε μετά ελαφριά υπνηλία και βλέπει έναν άνδρα γηραιόν και σεβάσμιο να τον πλησιάζει και να του λέει "τι έχεις άνθρωπε του Θεού και βρίσκεσαι ξαπλωμένος και στενοχωρημένος;" Ο δε ασθενής του έδειξε το πόδι του και του είπε "να τι έχω". Ο δε Άγιος του είπε "τι σου είπαν οι γιατροί;" Ο ασθενής του απάντησε ότι θέλουν να κόψουν το πόδι του. Ο Άγιος του είπε "μη δεχτείς, θα σε θερπεύσω εγώ δια της χάριτος του Χριστού. Δεν θέλω τίποτε άλλο, μόνο να μου κάμνης την γιορτή μου". Και αφού τον σταύρωσε στο πόδι τον θερέπευσε και αμέσως έγινεν άφαντος. Όταν ξύπνησε ο ασθενής, πραγματικά είδε το πόδι του θεραπευμένο. Από τότε μέχρι που πέθανε έκαμνε κάθε χρόνο την γιορτή του Αγίου στις 7 Αυγούστου. Το όνομα του θεραπευθέντος είναι Κωνσταντίνος Κουμαντάρης από τον Δαυλόν Αμμοχώστου.
Αναφέρεται επίσης ο Μοναχός Ακάκιος ότι ο Άγιος Σωζόμενος επετέλεσε και επίσκοπος Καρπασίας (Ριζοκαρπάσου). Η μνήμη του Οσίου Σωζομένου του εν Καρπασία εορτάζεται στις 20 Νοεμβρίου.

Saint Sozomenos lived as hermit in a cave on Mount Kompsa in the Karpas peninsula. The biographer of the saint, Monk Akakios, who wrote the lines of his devine service mentions the following in his synaxarion about the Saint:
"The hermitage where this Saint Sozomenos lived as a hermit in a cave on a mountain near the villages of Tavrou, Galatia, Livadi, and other villages, and it is a plateau, and it is called Kompsa, and over there, his holy church is build, and inside it is the cave where he lived an asectic life. Some of the remains of the saint still survive, and they bring out much pleasent scent, and the christians worship them, all those who go there for their illnesses to be cured. Because this holy saint makes too many miracles, as much as to the faithful christians and as much as to the Agarene unbelievers, who go with their wives and quickly get well, if they have faith and a desire for God and for the saint.
And inside the church towards the north, there is an arch, and in there, the saint has been painted as an old man and not as a hierarch, and there are letters saying "Ayios Sozomenos", ( like I read them when I was a child and still lived with my parents, during the year of Christ 1670). There were still some remains of the saint left at that time, and they were inside the holy cave, where he passed away. But now (1733), I don't know if some of his remains still survive, because during the time of the Christ hater and cursed from God Markoullis, who took the census, namely the population inventory, Cyprus was devastated and many christians of the island were killed. Some became muslims and were Turkified, others left and went to other places, like my relatives who left at that time, and we went to the lands of Cilicia and stayed there for 50 years, and when my parents died, I came again back to Cyprus during the year of Christ 1731. And I stayed at the city of Karpasia (of Rizokarpaso) and wrote the divine service for a few new saints. Saint Sozomenos, I believe, lived during the christian era (314- 1191) and because he is a new saint and is not found in the books of the Holy (Orthodox) Chucrh of Christ, I took the initiative, because of the many miracles that the saint creates and makes, and composed these few verses (which are to be found in his devine service), and I hope that they will be found by christians in future years ,and copy them, and read them, and chant them during his feast day".
And Monk Akakios continues writing that according to the tradition of the residents of the region, Saint Auxentios, who lived as a hermit farther north, not very far, to the north of the village of Eftakomi, used to leave his hermitage each Saturday evening and came and met Saint Sozomenos at his hermitage, and prayed and chanted together until Sunday evening, when at which time, he left and returned back to his own hermitage after receiving forgiveness. Thus, all week they lived and prayed alone as hermits and during the weekends they met and prayed together.
From the above tradition, the conclusion is given that this Saint must have lived during the seventh century and was one of the "Three Hundred" Christians that reached Cyprus from Palestine after the persecutions of the Arabs.
Near the village of Davlos in the Karpas peninsula, to the east, next to the sea, there is a picturesque chapel dedicated to Saint Sozomenos, which today is under Turkish occupation, and as you can see from the photo below, it has been sacked by the Turks. Most likely, this chapel is dedicated to Saint Sozomenos, the hermit who lived on Mount Kompsa because in distance Davlos is near enough to this Saint's hermitage, around 12 kilometres, and not to the hermitage of Saint Sozomenos of Potamia which is very far away, at the province Nicosia.
This chapel of Saint Sozomenos must have been build many years ago, most likely by somebody from the village of Davlos who suffered from some kind of illness and in order for it to be cured by the Saint, he promised to build a church in his name. It appears that after the Saint cured his illness, the patient built this church for the Saint. However, in Davlos Saint Sozomenos is celebrated by the residents of the village on the 7th of August, the day on which the Orthodox Church celebrates the memory of the Saint and Martyr Dometios.
The last known miracle made by Saint Sozomenos took place a few years before the 1974 Turkish invasion of Cyprus and it happened as follows: A faithful Christian who honoured Saint Sozomenos, happened to have a wound made on one of his legs which was caused by infection, and which in the Cypriot dialect is called "limpourka" which means ant-hive in English. He went to many doctors in many countries of the world. The result was zero, and while feeling distressed, as he was in the bed of pain in England, because it was said to him by the doctors that there was no other treatment, other then to cut his leg in order to save his life, he began to plea to Saint Sozomenos in order to find an exit from the impasse that he was found it. In his despair he called out "my God help me, Saint Sozomenos, save me". Afterwards, he fell into a light drowsiness and during that time he saw an aged and respectful man approaching and saying to him "what happened to you man of God and you are laid down sick and distressed?" The man showed him his leg and said "This is what happened to me". The Saint said "what did the doctors say to you? " The patient answered that the doctors wanted to cut his leg and the Saint said to him " Don't accept it, I will heal you by the grace of Christ. I do not want anything from you other than to make (the celebration) of my feast day". And after he made the sign of the Cross on the patient's leg, he was immediately healed, and right after, the Saint disappeared. When the patienet woke up, he saw that his leg was really cured. From then on, up until the time he died, he celebrated the feast of Saint on the 7th of August of each year. The name of the cured man is Konstantinos Koumantaris from the village of Davlos, Famagusta.
Is it also reported by Monk Akakios that Saint Sozomenos served as bishop of Karpasia (of Rizokarpaso). The memory of Saint Sozomenos of Karpasia is celebrated on the 20th of November.

Ο Ελληνορθόδοξος Ναός της Παναγίας Θεοτόκου στην πόλη Χαμά της Συρίας - The Greek Orthodox church of Panagia Theotokos in the city of Hama in Syria

Η Χαμά είναι ίσως η πιο καθαρή και η πιο όμορφη πόλη της Συρίας. Ο ποταμός Ορόντης διασχίζει το κέντρο της και οι όχθες του είναι καλυμένες με δέντρα και κήπους από λουλούδια. Η Χαμά είναι διάσημη για τις πανάρχαιες νόριες, ή αδρευτικούς τροχούς της, για τις οποίες έγραψα εδώ. Φημολογείται ότι η Χαμά είναι η πιο συντηρητική Σουνιτική Μουσουλμανική πόλη στη Συρία και σχεδόν όλες οι γυναίκες εδώ καλύπτουν το πρόσωπό τους με πέπλο. Μολονότι η πλειονότητα των κατοίκων είναι Σουνίτες Μουσουλμάνοι, ορισμένες συνοικίες της πόλης είναι Χριστιανικές. Ο Χριστιανικός πληθυσμός ακολουθεί κυρίως την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία. Η Ελληνορθόδοξη Εκκλησία έχει Επισκοπή στη Χαμά που διέπεται από τον Πατριάρχη Αντιοχείας. Ο κύριος Ελληνορθόδοξος Ναός (τον οποίο μπορείτε να δείτε στις φωτογραφίες) είναι αφιερωμένος στην Παναγία Θεοτόκο. Το 2005 η Χαμά είχε πληθυσμό με 325.000 περίπου κατοίκους.

Hama is perhaps Syria's cleanest and most beautiful city. The Orontes River flows through its center and its banks are lined with trees and flower gardens. Hama is famous for its ancient norias or water wheels about which I wrote here. Hama is reputed to be the most conservative Sunni Muslim city in Syria and almost all the women here cover their face with a veil. Although most of the residents are Sunni Muslims, some districts of the city are exclusively Christian.The Christian population mostly adheres to the Greek Orthodox Church.The Greek Orthodox Church has a bishopric in Hama governed by the Patriarch of Antioch. The main Greek Orthodox church in Hama (which you can see in the photos) is dedicated to the Panagia Theotokos. A 2005 estimate had Hama's population at around 325,000 inhabitants.

Ο Άγιος Ευφημιανός και η εκκλησία του στο τουρκοκρατούμενο χωριό Λύση - Saint Ephimianos and his church in the Turkish occupied village of Lysi

Των οσίων φωστήρα και της Λύσης το καύχημα, Ευφημιανόν τον θεόπνουν, ευφημήσωμεν άσμασι, τω πίστει αναλώσαντι αυτόν, ασκήσει και συντόνω προσευχή, και πτερώσαντι εκθύμως, τον νουν προς δόμους δόξης εκβοήσωμεν. Δόξα τω σε δοξάσαντι Χριστώ, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι δια σου, πιστός ιάματα.

Απολυτίκιο Αγίου Ευφημιανού

Κατά τον Κύπριο χρονογράφο Λεόντιο Μαχαιρά, ο Όσιος Ευφημιανός ασκήτευσε κοντά στο χωριό Λευκόνοικο της Μασαορίας, και ήταν ένας από τους "τριακόσιους" πρόσφυγες της Παλαιστίνης οι οποίοι κατέφυγαν στην Κύπρο, κατά τους Αραβικούς διωγμούς εναντίον των Χριστιανών. Ίσως τότε να μην υπήρχε το χωριό Λύση και τα άλλα εκεί χωριά, και ο Μαχαιράς τον τοποθέτησε στο Λευκόνικο. Δεν είναι όμως και πολύ μακριά το Λευκόνικο από την Λύση, και έτσι τότε τα όρια του πιθανόν να φθάναν και μέχρι τον τόπο της ασκήσεως του Οσίου Ευφημιανού. Τέλος πάντων όπως και να έχουν τα πράγματα ο Όσιος αφού αποβιβάστηκε στην Κύπρο, γύρισε μέρη αρκετά, όρη, βουνά, πεδιάδες, λαγκαδιές, κι έφθασε μέχρι τον τόπο που υπάρχει σήμερα το εκκλησάκι του που τιμάται στο όνομα του. Εκεί ασκήτευσε σε κάποια σπηλιά, τρύπα της γής, και έπινε νερό από τον ποταμό που υπήρχε στην περιοχή. Και αφού έζησε εκεί ο Όσιος βίο θεάρεστο και διέπρεψε με θαύματα και ωφέλησε πολλούς Χριστιανούς, πέθανε σε προχωρημένη ηλικία, και τάφηκε εκεί όπου ασκήτευσε. Αργότερα, γύρω στα 1300, οι πιστοί ανήγειραν το βυζαντινού ρυθμού γραφικότατο εκκλησάκι προς τιμή του Οσίου, και το διακόσμισαν με θαυμάσιες τοιχογραφίες.
Με τον χρόνο όμως διαφθάρθηκε το όνομα του Οσίου και στο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα ονομάστηκε Φημιανός, Θυμιανός, Θεμωνιανός. Σε κάποια επιγραφή στο Ναό του Οσίου αναφέρεται ως "Θεμονιανός". Ίσως ονομάστηκε έτσι από τις θεμωνιές που έστηναν εκεί οι κάτοικοι της Λύσης και ίσως παλαιότερα να αλώνιζαν εκεί τα δημητριακά τους.
Κατά την παράδοση των κατοίκων της περιοχής ο Άγιος θεραπεύει τις αϋπνίες. Κάποιος κάτοικος του χωριού Άχνα, λίγα χρόνια πριν την τουρκική εισβολή , προσέτρεξε στην εκκλησία του Αγίου ζητώντας από τον Άγιο να του θεραπεύσει την αϋπνία. Και αφού ο Άγιος τον θεράπευσε, ο κάτοικος αυτός κάθε χρόνο πήγαινε στον Ναό του που βρίσκεται κοντά στη Λύση και έκαμνε μαζί με άλλους κατοίκους της Λύσης και τα περίχωρα, την γιορτή του Αγίου.
Μέσα σε αυτό το Ναό του Αγίου Ευφημιανού είναι που κατέφυγαν για να προστατευθούν από την βροχή τρεις κυνηγοί μερικά χρόνια πριν την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο και ένας από αυτούς επέμενε να βάλουν και τον σκύλο που είχαν μαζί τους μέσα στην εκκλησία για να μην βραχεί. Ενώ οι άλλοι τον εμπόδιζαν λέγοντας του ότι είναι ασέβεια μια τέτοια πράξη. Με την επιμονή του όμως , έπμασε και τον σκύλο. Τότε ένας κεραυνός έπεσε και κτύπησε τον ασεβή αυτόν άνθρωπο και απέθανε και τρομοκράτησε τους υπόλοιπους.

Το εκκλησάκι του Αγίου Ευφημιανού βρίσκεται σήμερα κάτω από τουρκική κατοχή. Οι δε τοιχογραφίες του 14 ού αιώνα αποκολλήθηκαν από τους Τούρκους και βρέθηκαν στο Χούστον του Τέξας. Μετά από συζητήσεις το Ίδρυμα Μένιλ του Χιούστον, το Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου, και η Εκκλησία της Κύπρου, συμφώνησαν να κρατήσει το Ίδρυμα τις τοιχογραφίες υπό μορφή δανεισμού, αλλά αυτό θα γινόταν στο όνομα της Κυπριακής Δημοκρατίας, και θα αναγνώριζε ότι οι τοιχογραφίες ήταν περιουσία της Εκκλησίας της Κύπρου, όπως κι έγινε.

Η μνήμη του Οσίου Ευφημιανού γιορτάζεται στις 14 Νοεμβρίου.

According to the Cypriot chronicler Leontios Machairas, Saint Ephimianos or Efimianos lived as an ascetic near the village of Lefkoniko in the plain of Masaoria, and was one of "three hundred" Palestinian refugees who fled to Cyprus during the Arab persecutions against the Christians. Perhaps during that time the village of Lysi and the other villages in the area were not yet founded, and this is why Machairas placed him in Lefkoniko. Lefkoniko is not very far from Lysi and maybe at that time the vicinity of the village reached as far as the area where Saint Ephimianos exercised a life of asceticism. Anyways, one way or another, the after the Saint disembarked in Cyprus, he walked to many places, hills, mountains, valleys, ravines, and came to the place where the chapel dedicated to his name is now found. There, he lived as an ascetic in a cave, in hole in the earth, and drank water from the river that was near. And after the Saint lived a pious life and excelled with many miracles and benefited Christians, he died in old age, and was buried where he lived. Later, around 1300, the faithful erected a picturesque Byzantine church in honor of Saint, and decorated it with beautiful frescos.

However, with time, the name of Saint was corrupted and in the Cypriot dialect he was called Phimianos, Thymianos, Themonianos. In an inscription at the church of Saint he is referred to as "Themonianos. Perhaps this name was given because of the hay stacks (themonies) that were piled up there by the residents of Lysi, and perhaps earlier, they used to thrash their food staff at this place.

In the tradition of the local residents, Saint Ephimianos cures insomnia. A few years before the Turkish invasion, a villager from Achna came to the church of the Saint asking to be cured from insomnia. And after the Saint healed him, this person went every year to the church dedicated to the saint which is near Lysi and along with other residents of Lysi and its surroundings, made the feast of the Saint.

It is in this church dedicated to Saint Ephimianos that three hunters a few years before the Turkish invasion of Cyprus came to find protection from the rain and one of them insisted to also put the dog that they had with them in the church in order not to get wet. The others however, hold him back saying that such an act is disrespectful. With perseverance, however, he put the dog in as well. Then a thunderbolt fell and hit the disrespectful man and he died while the others were terrified.

The church of Saint Ephimianos is currently under Turkish occupation. Its 14th century murals were removed by the Turks and were found in Houston, Texas. After discussions between the Menil Foundation in Houston, the Department of Antiquities of Cyprus and the Church of Cyprus, it was agreed for the Foundation to keep the murals in the form of borrowing, but this was done under the name of the Republic of Cyprus, and the Menil Foundation acknowledged that the murals were the property of the Church of Cyprus.

The memory of Saint Ephimianos is celebrated on the 14th of November.

Πηγή: "Άγιοι Ασκετές και Σπήλαια της Κύπρου" του Βλάσιου Μοναχού.

Ο Απόστολος Φίλιππος - Philip the Apostle

Σήμερα η Εκκλησία μας γιορτάζει τη μνήμη του Αποστόλου Φιλίππου. Ο Απόστολος Φίλιππος καταγόταν από τη Βηθσαϊδά της Γαλιλαίας, συμπολίτης του Ανδρέα και του Πέτρου. Ήταν συνετός, μελετούσε τα βιβλία των προφητών και έμενε παρθένος. Ο Κύριος τον κάλεσε μετά το βάπτισμα στη Γαλιλαία να τον ακολουθήσει. Αυτός πήγε στην Μικρά Ασία και βοηθούσε τον Απόστολο Βαρθολομαίο στο κήρυγμα και είχε μαζί του την αδελφή του Μαριάμνη, η οποία τους διακονούσε. Μετά από πολλές κακουχίες στη χώρα της Μικράς Ασίας ήρθε στην Ιεράπολη της Φρυγίας, όπου εκεί οι Έλληνες τον πήραν και τον έσερναν κατά γης μέσα στις πλατείες της πόλεως. Έπειτα τον τρύπησαν στους αστράγαλους και τον κάρφωσαν κατακέφαλα σε ένα ξύλο και έτσι μαρτυρικά παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό.

Today our Church celebrates the memory of Saint Philip. Philip the Apostle came from Bethsaida in Galilee, and was from the same town as Andrew and Peter. He was prudent, studied the books of the Prophets and remained a virgin. Jesus asked him after His baptism in Galilee to follow him. He went to Asia Minor and helped the Apostle Bartholomew with sermons and had his sister Mariamni with him who took care of them. After many hardships in the land of Asia Minor, he came to Hierapolis of Phrygia, where the Greeks there took him and dragged him on the ground within the square of the city. They after pierced him from the ankles and nailed him to a piece of wood through his head and thus in this martyric manner he surrendered his soul to God.

Άσμα της Κύπρου πτώσεως υπό τους Οθωμανούς

Ο βασιλιάς εκάθετουν στην Πόλιν στο σκαμνίν του,
της Κύπρου εθθυμήθηκεν, για να γινή δική
και τρεις ππασσιάδες έφερεν, απού΄τον στην βουλήν του:
- Εσάς ππασσιάδες φρένιμοι, για να σας αρωτήσω,
την Κύπρον την εξακουστήν δικήν μας να την ποίσω
αν την διούν με το καλόν, αλλιώς να πολεμήσω.
Ένας επολοήθηκεν, απού ΄τον στην βουλήν του:
- Α βασιλιά μου φρένιμε και φοβερή μου κρίσι,
του κούτη που την Βενετιάν κάμε να του μηνύσης.
Εκάτσασιν κι εγράψασιν στ΄άστρον και το φεγγάριν,
και του τσαούση το διούν, να πα να του το πάρη.
Κι όταν εσιμικόντεψεν κοντά στην χώρν κείνην,
στέκεται, διαλοεΐζεται, πως να τον χαιρετίση,
γιατί φοάται, ζάβαλλι, μεν τον ποκεφαλίση.
- Και γειά σου, γειά σου, κούτη μου, και της Φραγκιάς η κρίσι,
ο βασιλιάς σε χαιρετά, την Κύπρον να χαρίσης,
αν την διάς με το καλό, ειδέ να πολεμήσης.
Και κούτης πολοήθην του, και λέει και λαλεί του:
- Κι η Κύπρος εν εξακουστή, που βκάλλει παλληκάρκα,
βκάλλει στρατιώτες μ΄άππαρους, στρατιώτες με κοντάρκα,
μήτε στες σέλλες πιάνονται, μήτε στα χαλινάρκα.
Βάλλει κείνος γιαννίτσαρους, βάλλω και εγιώ γεναίκες,
όϊ χηράτες κι άτροφες, μόνον αγγαστρωμένες.
Τσιμπίν, όπου περάρκησεν, τες στράτες αγκαδιούσιν,
και νάσου και τον δούλον του και κείθεν κι αναφαίνει.
- Καλώς ήρτεν το δούλος σου με τα γρουσά χαπάρκα,
ο χρόνος μήνες δώδεκα, δέκα τριά φεγγάρκα.
Την Κύπρον εν σου την διά, που βκάλλει παλληκάρκα,
κι εσού βάλλεις γιαννίτσαρους, κείνος βάλλει γεναίκες,
όϊ χηράτες κι άτροφες, μόνον αγγαστρωμένες.
Κι απολοάτ' άλλος ππασσιάς, απού' τον στην βουλήν του:
- Ά βασιλιά μου φρένιμε και φοβερή μου κρίσι,
τον ουρανόν που το σπαθίν κάμε να τον πλουμίσης.
Την θάλασσαν που τ΄άρμενα μοναύτα 'κέντησέν την,
τον ουρανόν που το σπαθίν μοναύτα 'πλουμισέν τον.
Μες στες κοστρείς τ΄άη Γιωρκού, πού ΄θελεν να λαμνίση,
παντές ο Τούρκος έβκαλεν κοπάδκια να βοσκήση
εκάμαν τον λοαρκασμόν κείνες τες εβτομάες
και κείνους αποκόψαν τους ογτόντα ΄κτώ χιλιάες,
κι ο Καρά Μουσταφά πασσιάς αφέντης της αρμάας,
κι έλαμπεν μεσ' στην μέσην τους ολόγρουση λαμπάα.
Κια μιαν ημέραν Τζερκατζήν κι επίσημην ημέραν
η βάρκια ΄πουκοιμήθηκεν κι ούλα τ΄αμπελοβάρκα
μπαίννουν κι έσσω 'κουφίσασιν χίλιων μοδιών χωράφια.
Κι έδει σε να περιδιαβής 'πο κει χαμαί στην τρούλλαν,
να δης τους άρκοντες χλομούς και τους στρατιώτες μαύρους
κι τα μικρά τ΄ανήλικα στο γαίμαν τυλιμένα
κοράσσια δώδεκα γρονών με τα γρουσά τζιανέλλια
πκιάννουν τα οι γιαννίτσαροι , για να΄ν δικά τους τέλεια.
Και τα μικρά τ΄ανήλικα επήρέν τα το γαίμαν,
κι όσ΄απομείναν ζωντανοί ας εν χαρατσωμένοι.
Η πεταλλίνα πέτεται κι ατός γρουσός λοάται,
ζωήν και γρόνια να ΄χετε όσοι τ' αγροικάτε.
Και κείνος που το έβκαλεν, σαν ποιητής λοάται,
κείνου πρέπει μακάρισι κι εμέναν τ΄ως πολλά ΄τη.

Τα κυπριακά
1891