ένα μη κερδοσκοπικό και μη εμπορικό πολιτιστικό ιστολόγιο - a non profit and a non commercialized cultural blog

Τετάρτη, 12 Δεκεμβρίου 2007

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - THE NATIVITY AS DEPICTED IN THE BYZANTINE ART OF CYPRUS

Το κορυφαίο γεγονός της Ενανθρώπισεως και Σαρκώσεως του Χριστού αποτελεί μια από τις πιο συχνές σκηνές στην τέχνη των ορθοδόξων εκκλησιών σ' ολόκληρο τον βυζαντινό κόσμο. Η Γέννηση απεικονίζεται όχι μόνο σε εντοίχια ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, φορητές εικόνες και μικρογραφίες χειρογράφων, αλλά και σε άλλα είδη τέχνης εκτός από τη ζωγραφική, όπως σε χρυσοκεντήματα, σε είδη αργυροχοΐας και ξυλόγλυπτα, όπου με άλλα μέσα και χωρίς τη δυνατότητα της απόδοσης λεπτομερειών, που έχει ο χρωστήρας δίνεται με πιο απλοποιημένο τρόπο το μήνυμα των Χριστουγέννων.
"Η Περθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει, και η γη το Σπήλαιον, τω απροσίτω προσάγει.
Άγγελοι μετά Ποιμένων δοξολογούσι. Μάγοι δε μετά αστέρος οδοιπορούσι".
Το Χριστουγεννιάτικο κοντάκιο θέτει ήδη το θείο συμβάν μέσα στο λόγο. Η κτίση συμμετέχει στο μυστήριο της γεννήσεως το Θεού, γύρω από τη φάτνη του Θεανθρώπου. Όλα τα κτίσματα σκύβουν εκστατικά και προσφέρουν δείγματα ευλάβειας:
"οι Άγγελοι τον ύμνον, οι ουρανοί τον Αστέρα, οι Μάγοι τα δώρα, οι Ποιμένες το Θαύμα. η γη το σπήλαιον, η έρημος την φάτνην, ημείς δε Μητέραν Παρθένον". Προστίθενται, ακόμα, τα ζώα και τα φυτά, που εκπροσωπούν το ζωικό και φυτικό βασίλειο.

Σε βραχώδες τοπίο εικονίζεται σπήλαιο με τη Θεοτόκο πάνω σε στρωμνή και τον Χριστό δίπλα της σπαργανομένο σε φάτνη. 'Εξω από το σπήλαιο διαδραματίζονται διάφορες σκηνές, που
συνδέονται με το γεγονός της Γεννήσεως.Οι ποιμένες δέχονται από τους αγγέλους το χαρμόσυνο άγγελμα. Οι σοφοί Μάγοι από την ανατολή, Βαλτάσαρ, Μελχιόρ και Γάσπαρ, έρχονται καθοδηγούμενοι από τον αστέρα να προσφέρουν τα πολύτιμα δώρα τους, χρυσό και λίβανο και σμύρνα, στο νεογέννητο Θείο Βρέφος.
Στο κάτω μέρος της παράστασης της γεννήσεως εικονίζονται δύο ακόμα σκηνές, παρμένες από την Ορθόδοξη Ιερά Παράδοση. Αριστερά ο Ιωσήφ καθισμένος κοιτάζει σκεπτικός και εκστατικός την εκ Παρθένου Γέννηση του Θεανθρώπου. Δεξιά απεικονίζεται το πρώτο λουτρό που δέχεται ο Χριστός ως βρέφος.

Η στάση της Παναγίας δηλώνει Ορθόδοξες δογματικές αντιλήψεις. Η Παναγία εικονίζεται άλλοτε καθισμένη κοντά στη φάτνη, άλλοτε ανακεκλιμένη, άλλοτε γονατιστή και πιο σπάνια να θηλάζει. Στις περιπτώσεις όταν η Παναγία εικονίζεται να κάθεται δείχνοντας ότι δεν πέρασε τις ωδίνες του τοκετού τονίζεται η Θεία προέλευση του Χριστού από την Παρθένο Μητέρα του. Τέτοια περίπτωση είναι η απεικόνιση της Παναγίας στη σκηνή της Γεννήσεως στην εκκλησία της Παναγίας του χωριού Μουτουλλάς. Οι περισσότερες ωστόσο παραστάσεις δείχνουν την Παναγία ξαπλωμένη σε στρωμνή να ξεκουράζεται, υποδεικνύοντας την ανθρώπινη φύση του Χριστού, την ενανθρώπιση του Θείου και την πραγματικότητα του γεγονός.
Γύρω από το κεντρικό θέμα με την Παναγία και τον Χριστό, η απεικόνιση συμβάντων με μη ιερά πρόσωπα δίνει την ευχέρεια στον τεχνίτη να αποδώσει με ασφάλεια και ρεαλισμό στοιχεία και στιγμιότυπα της καθημερινής ζωής.

Μέσα από τις απεικονίσεις της Γεννήσεως μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την πορεία της βυζαντινής τέχνης και ειδικότερα της ζωγραφικής στην Κύπρο. Κατά τον 11ο και τον 12ο αιώνα η Κύπρος βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της Κωνσταντινούπολης και έχει στενές σχέσεις με αυτή. Αυτοκράτορες και υψηλά ιστάμενοι αξιωματούχοι γίνονται ιδρυτές μονών και αναλαμβάνουν τη δαπάνη ανέγερσης και τοιχογράφησις εκκλησιών. Κωνσταντινουπολίτες ζωγράφοι έρχονται να ιστορήσουν ναούς και μοναστήρια. Ανάμεσα τους ζωγραφισμένη στα 1192 και η εκκλησία του Άρακος στην οποία σώζεται η πιο παλιά ακέραιη παράσταση της Γεννήσεως στην Κύπρο. Η υστεροκομνήνεια παράδοση επιβιώνει στην Κύπρο και μετά την κατάληψη της από τους σταυροφόρους στα 1191.

Παράλληλα η Κύπρος αποκομμένη από την τέχνη της πρωτεύουσας δέχεται επιδράσεις από την Ανατολή και τη λεγόμενη σταυροφορική τέχνη. Δείγμα της τέχνης αυτής είναι η τοιχογραφίες στην εκκλησία της Παναγίας του Μουτουλλά (1280). Κατά τον 14ο αιώνα οι επαφές με το Βυζάντιο αποκαθίστανται εν μέρει και η ζωγραφική της Κύπρου γνωρίζει την παλαιολόγεια τέχνη. Παράλληλα Κύπριοι σπουδάζουν στην Ιταλία και γνωρίζουν την τέχνη και τις αντιλήψεις της Αναγέννησης. Τις σχέσεις αυτές μαρτυρεί σειρά τοιχογραφιών, όπως αυτές στο παρεκκλήσιο του Ακαθίστου Ύμνου, στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή στο χωριό Καλοπαναγιώτης, γύρω στα 1500. Στο β' μισό του 15ο αιώνα αναπτύσσεται η Κυπριακή Σχολή ζωγραφικής η οποία διατηρεί αφενός τη μακροχρόνια παράδοση της βυζαντινής ζωγραφικής και αφετέρου αφομοιώνει τις επιδράσεις της ιταλικής τέχνης. Η τέχνη αυτή έδωσε μεγάλο αριθμό τοιχογραφιών και φορητών εικόνων σ' ολόκληρη την Κύπρο. Μεταξύ αυτών οι τοιχογραφίες του καθολικού της Μονής του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο, οι τοιχογραφίες στην εκκλησία του Σταυρού του Αγιασμάτι στην Πλατιναστάσα, της εκκλησίας της Παναγίας στο Παλαιχώρι και άλλες.

Η Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία χρησιμοποιεί ξύλινους φορητούς πίνακες με θρησκευτικές παραστάσεις, όπως τα επιστύλια, που τοποθετούνται πάνω από το τέμπλο, ή φορητές εικόνες για το εικονοστάσι και το προσκυνητάρι. Το θέμα της Γεννήσεως απαντάται σε επιστύλια, ήδη από τον 140 αιώνα. Η δημιουργία των ψηλών ξυλόγλυπτων εικονοστασίων κατά τον 16ο αιώνα συμπεριέλαβε και εικόνες από τη ζωή του Χριστού, το Δωδεκάορτο. Ανάμεσα στις εικόνες της Γεννήσεως ξεχωρίζουν αυτές από τις εκκλησίες των χωριών Δερύνειας, Κλωνάρι, και Κούρδαλι.

Στα 1571 η Κύπρος καταλαμβάνεται από τους Τούρκους και υπάγεται υπό το ίδιο καθεστώς με τον υπόλοιπο βυζαντινό κόσμο. Η βυζαντινή παράδοση επιβιώνει αναπτύσσοντας την τοπική ματαβυζαντινή τέχνη όπως αυτή παρουσιάζεται μέσα από εικόνες, χρυσοκεντήματα, έργα ξυλογλυπτικής και αργυροχρυσοχοΐας. Δείγμα ύστερης μεταβυζαντινής ζωγραφικής στην Κύπρο είναι οι τοιχογραφίες του καθεδρικού ναού του Αγίου Ιωάννου των ετών 1740-1750 στην Λευκωσία, όπως επίσης και σειρά φορητών εικόνων.

The portrayal of the supreme event of the incarnation of Christ is one of the most common scenes in the paintings of the Orthodox churches throughout the Byzantine world. The nativity is represented not only in wall mosaics, wall paintings, portable icons and hand-painted miniatures, but also in other forms of art besides painting, such as gold embroidery, silverware and wood carvings, in which the message of Christmas is conveyed through different means but without the amount of detail made possible by the painter's palette.

"This day the Holy Virgin brings forth the Divine Child, and the earth makes the deep cave accessible. Angles and shepherds sing praises, and the Magi follow the Star". With these words the Christmas canticle describes the divine event. The whole of creation gathers around the manger of the Son of God in order to take part in the sacrament of the Nativity. God's creations bow in ecstasy and make offerings of devotion: "the Angles offer a Hymn, the sky the Star of Bethlehem, the magi bring gifts, the shepherds the miracle, the Earth the Cave, the desert the Manger, and our gift is the Virgin Mother". To these may also be added representatives of the animal and plant kingdom.

Set against a rocky landscape, the cave is at the center of the painting, with the Holy Virgin on a bed and the Holy Infant in swaddling cloths besides her. Outside the cave, various related scenes unfold. The shepherds receive the good tidings from the angles. Balthazar, Melchior and Gaspar, the three wise Kings from the East, guided by the star, have come to the manger in order to offer their precious gifts of gold, frankincense and myrrh to the new born infant deity. In the lower parts of the picture of the Nativity are depicted two more scenes from Sacred Orthodox Tradition. On the left, Joseph can be seen seated, gazing in ecstasy and in deep thought at the immaculate birth of the Son of God. On the right is depicted the first bath taken by the infant Jesus.

The Holy Virgin's position varies according to perceptions of Orthodox dogma. She is sometimes pictured seated close to the manger, sometimes kneeling and more rarely, suckling the child. The seated position, which implies that she has not suffered the agonies of childbirth, emphasizes the divine provenance of Christ through his Virgin Mother. An example of this is the portrayal of the Virgin Mary in the scene of the Nativity at the church of Panayia in the village of Moutoullas. Most paintings however, show the holy Virgin resting on a bed of straw in a recumbent position, in order to demonstrate the human nature of Christ and the incarnation of the Divine as well as the reality of the event.
The depiction of events featuring non-divine persons around the central subject of Mary and the Holy Infant allowed artists to create charming mainly bucolic, scenes and, in a realistic style, to present moments of everyday life.

Through depictions of the Nativity it is possible to follow the course of Byzantine Art-particularly painting in Cyprus. During the 11th and the 12th centuries, Constantinople showed a great deal of interest in Cyprus, and relations between the two were close. Emperors and high-ranking officials established monasteries and sponsored the building of churches and the decoration of the interiors with wall paintings. Painters from Constantinople came to Cyprus to decorate churches and Monasteries. One such church is that of Panayia tou Arakos, painted in 1192, in which is preserved intact the oldest painting of the Nativity in Cyprus. Late-Comnenian tradition survived in Cyprus even after the island's occupation by the Crusaders in 1191.

At the same time, cut off as it was from the art of the capital, the island was subject to influences from the East and the Crusader painting, as it was known. An example of this style of painting can be seen in the murals of the Church of Panayia at Moutoullas (1280) in the 14th century, contacts with Byzantium were partly re-established, and Cyprus became acquainted with Palaeologan art. At the same time, Cypriots began to study in Italy and came into contact with the art and ideas of the Renaissance. This influence is clearly visible in a series of paintings such as those in the chapel of the Akathistos Hymnos at the Monastery of Ayios Ioannis Lampadistis at the village of kalopanayiotis.

During the second half of the 15th century, the Cypriot School of Painting developed. While preserving the long tradition of Byzantine painting, the Cypriot school also assimilated the influences of Italian art. Painters of this school have produced a large number of wall paintings and portable icons throughout Cyprus. These include the murals of the Katholikon (or main Church) of the Monastery of Ayios Neophytos in Paphos, the Murals of the church of the Holy Cross of Ayiasmatis at the village of Platinastasa, the Church of Panayia at the village of Palaichori, and many others.

In order to depict religious scenes, the Eastern Orthodox Church uses portable wooden paintings, like the epistyles which are placed above the iconostasis, or portable icons. The nativity may be observed on epistyles from as early as the 14th century. The high iconostasis made of carved wood, which came into use during the 16th century, also showed scenes from the life of Christ Christ called the Dodekaorto. The Nativity scenes depicted at the churches of the villages of Dherynia, klonari, and kourdali, are among the most noteworthy.

In 1571, Cyprus was conquered by the Turks and came under the same yoke as the rest of the Byzantine world. Byzantine tradition survived through the development of the local post-byzantine art as this appeared through icons, emboideries, wood carvings and gold and silver metal work. Examples of late post-Byzantine art in Cyprus can be seen in the wall paintings of Saint Ioannis Cathedral (1740-1750) in Nicosia and in a number of portible icons.

Από το Ημερολόγιο 2000 της Τράπεζας Κύπρου.-From the calendar 2000 of the Bank of Cyprus

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου