ένα μη κερδοσκοπικό και μη εμπορικό πολιτιστικό ιστολόγιο - a non profit and a non commercialized cultural blog

Δευτέρα, 23 Μαρτίου 2009

Κλεφταρματολοί: Ένα χρονικό των ορέων από την τουρκοκρατία στην Αντίσταση

Τους κλέφτες "είχε κυρίως λογαριάσει ο δυστυχισμένος Ρήγας για την επιτυχία της πατριωτικής του συνομοσίας. Και πιο ύστερα, όσοι Έλληνες επιχείρησαν κατιτί για την απελευθέρωση της χώρας τους, στήριξαν το μέγιστο της εμπιστοσύνης τους, όπως κι εκείνος, στη γενναιότητα τους" γράφει στα 1824-25, ο Φοριελ. Παρόμοια κάποιοι φλογεροί οραματιστές πατριώτες νωρίτερα πρόσεξαν ότι οι κλέφτες ήταν δυνατό να αποτελέσουν τον πυρήνα ενός επαναστατικού στρατού, και τους περιέγραψαν εξιδανικευτικά: " μην υποφέροντες τα φοβεράς τυραννίας των οθωμανών... φεύγουσιν εις τα δάση δια να διαυφεντεύσουν την ελευθερίαν των... η ανδρεία [ τους] είναι αδιήγητος και η αγάπη των δια την ελευθερίαν τους απερίγραπτος... ζώσι δύο και τρεις ημέρας με νερόν και χόρτα και ούτως δεν ενοχλούσιν τους χωριάτας ουδέν". "Οι Κλέπται" , γράφει, εξάλλου, στα 1834 ο Ι. Φιλήμων, " επολέμουν την τυραννίαν εις τα όρη... Το όνομα Κλέπται δεν εδόθει εις τούτους δια το πραγματικόν μέρος της διαγωγής των. Αυτή δεν ήτο κατ' αρχάς διόλου ενοχλητική εις τους Έλληνας...''. Και, ακόμα αργότερα, ο οξυδερκής Μακρυγιάννης, που, με αφορμή ένα επεισόδιο στα χρόνια της Επανάστασης, όπου είδε έναν αγωνιστή να βασανίζει έναν πολίτη, γράφει πως '' τέτοιον τυραγνισμόν δεν τον ξέραν να τον κάνουν μήτε οι Κατζαντωναίοι οπούταν λησταί... Τότε σιχάθηκα όλως διόλου το Ρωμαίικο, ότι μάθαμεν όλοι την ληστείαν γενικώς '', ευαίσθητος, οστόσο, δέκτης της εποχής του, βλέπει, στα 1836-1839, στους κλέφτες " την μαγιά της λευτεριάς όπου την βάστηξαν ξυπόλυτοι και γυμνοί τόσους αιώνες στα βουνά και ερημίες να μη χαθή...''.Ο κλέφτης- χριστιανός ένοπλος, απροσκύνητος και σε σύγκρουση με την εξουσία- διέθετε τα στοιχεία από τα οποία μπορούσε να πλαστεί το ιδανικό πρότυπο του πολεμιστή της ελευθερίας. Ενέπνευσε αδούλωτο σθένος και, ταυτόχρονα, αποτέλεσε ισχυρή βάση πάνω στην οποία ένας λαός μέχρι πρότινος υπόδουλος μπορούσε να θεμελιώσει αυτοεκτίμηση και υπερηφάνεια για το παρελθόν του.

Οι αρματολοί- " σύννομοι '' χριστιανοί ένοπλοι- ήταν μια ιδιάζουσα κατάσταση μέσα στη Οθωμανική Αυτοκρατορία: Είχαν στις περιοχές τους την ευθύνη τήρησης της τάξης και προστασίας των κατοίκων από τους '' έκνομους " κλέφτες και απολάμβαναν σημαντικά και δελεαστικά προνόμια γι' αυτές τους τις υπηρεσίες. Αρματολίκια δεν υπήρχαν στις πόλεις, στις περιοχές όπου υπερτερούσε ο μουσουλμανικός πληθυσμός κι επίσης- ιδιοτυπία μέσα στην ιδιοτυπία- στις αυτόνομες " μη τουρκοπατημένες '' περιοχές όπως το Σούλι, όπου, επίσης κατά παρέκκλιση από το νόμο του Ισλάμ, επιτρεπόταν εκ των πραγμάτων στους ραγιάδες να φέρουν όπλα. Αυτή η εξ ανάγκης αποδεκτή από τους οθωμανούς κατακτητές οπλοκατοχή και '' οικονομία της βίας '' παρήγαγε τους όρους για να συναντήσει ο αρματολός τον κλέφτη και να συναποτελέσουν τον κλεφταρματολικό ένοπλο πυρήνα της εθνικής επανάστασης μολονότι στους μακρούς προεπαναστατικούς αιώνες οι αρματολοί και οι κλέφτες αποτελούσαν πραγματικότητες αντιθετικές και αλληλοϋποβλεπόμενες, αν και " συμπληρωματικές ".
Οι συγκρούσεις των αρματολών με την οθωμανική εξουσία είναι επίσης μια πραγματικότητα, με εξάρσεις και υφέσεις. Το σημείο χωρίς επιστροφή σ' αυτή την αντιπαλότητα εντοπίζεται το 18 ο αιώνα και είναι μια από τις πιο σημαντικές για τις τύχες του ελληνισμού επιπτώσεις του εξισλαμισμού των χριστιανών Αλβανών τον προηγούμενο 17 ο αιώνα. Από τα μέσα του 18 ου αιώνα το Διβάνι αναθέτει τα πασαλίκια της ηπειρωτικής Ελλάδας και τη φύλαξη των ορεινών διαβάσεων- δερβενίων σε αρβανίτες οπλαρχηγούς- τοπάρχες. "... Ένας από τους σημαντικούς λόγους που δημιούργησαν την ισχυρή εθνική συνείδηση στους αρματολούς στάθηκε ακριβώς η επίμονη προσπάθεια του οθωμανικού κράτους να τους αντικαταστήσει με τους μουσουλμάνους δερβεναγάδες. Την εθνική αυτή συνείδηση, παράλληλη με τη συνείδηση πως η θέση τους έφερνε τους αρματολούς σαν πολεμικούς ηγέτες των Ελλήνων, την παρατηρούμε να δημιουργείται και να μεγαλώνει σε όλον τον 18 ο αιώνα.
Το 1787 πασάς των Ιωαννίνων γίνεται ο Αλής Τεπελενλής. Η εκστρατεία καθυπόταξης του Σουλίου και των αρματολών, που τελειώνει με την προσωρινή επικράτηση του, έχει αποτέλεσμα σημαντικοί οπλαρχηγοί, αρματολοί και κλέφτες, να σκοτωθούν, να δολοφονηθούν η να προσκυνήσουν. Πολλοί αντιστάθηκαν, συχνά αντεπιτιθέμενοι, όπως ο Θύμιος Μπλαχάβας, ο Νίκος Τσάρας, ο κλέφτης Κατσαντώνης. Ο Αλής συγκετρώνει γύρω του σημαντικούς κλεφταρματολούς- ανάμεσα τους κάποιους που θα αναδειχτούν μορφές του Αγώνα: Τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, τον Γ. Καραϊσκάκη, τους Μπουκουβαλαίους και άλλους- υπολογίζοντας και σ' αυτούς για την πραγματοποίηση των αποσχιστικών σχεδίων του. Η γενικότερη αναταραχή που προκάλεσε με τις φιλοδοξίες και με τις πολεμικές του καταδρομές, ο Αλής έφερε πιο κοντά τον κλέφτη με τον αρματολό, ενώ τα κηρύγματα της Φιλικής Εταιρείας βρήκαν πρόσφορο έδαφος και γρήγορη διάδοση μέσα στο γενικότερο κλίμα αυξανόμενης αδυναμίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι προϋποθέσεις για την εθνεγερσία ήταν ευνοϊκές όσο ποτέ.

Μεταπαναστατικά τα αρματολίκια διαλύθηκαν. 'Εμενε όμως άλυτο για πολύ το πρόβλημα της ασφάλειας της υπαίθρου. Ένοπλοι, ανάμεσα τους πολλοί άτακτοι του " κλεφτοπόλεμου '' του 21 τους οποίους αδυνατούσε να συντηρήσει το κράτος, βρήκαν εύκολα το δρόμο για τα παλιά λημέρια.
Η ληστεία, μόνιμο πρόβλημα του ελληνικού κράτους από την ίδρυση του, βγήκε δραματικά στο προσκήνιο το 1870, απ' αφορμή τη σφαγή τριών ξένων εκδρομέων στο Δήλεσι, από τη ληστοσυμμορία των Αρβανιτάκηδων. Η Ελλάδα συγκλονίστηκε εσωτερικά και δυσφημίστηκε έντονα στο εξωτερικό.Πάρθηκαν μέτρα. Στην εγκύκλιο, μάλιστα, της κυβέρνησης μετά τη σφαγή επισημαίνεται το πρόβλημα της υπόθαλψης εξαιτίας του γεγονότος ότι ο " απλοϊκός λαός '' ταύτιζε του ληστές με τους κλέφτες της τουρκοκρατίας.
Όλο τον 19 ο αιώνα, η ληστεία βρίσκεται σε μόνιμη έξαρση, ειδικά στην ελληνοτουρκική μεθόριο. Στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία τα ληστρικά σώματα και οι ληστροτρόφοι ήταν μια πραγματικότητα αναπαραγόμενη από τους επαχθείς φόρους, τη φτώχεια, τις αυθαιρεσίες των αρχών, τη φυγοδικία, αλλά και την επιδίωξη γρήγορου πλουτισμού, που εξακολουθούσε να απηχεί μια από τις όχι λιγότερο σημαντικές συνιστώσες της " οικονομίας της βίας '' των χρόνων της Τουρκοκρατίας. Όμως η παγίωση των εθνικών συνόρων και η σταδιακή κατίσχυση της κεντρικής εξουσίας άλλαζαν τους όρους. Η κλεφταρματολική παράδοση δεν είχε χάσει μόνο τους πραγματικούς όρους ύπαρξης της, έχανε και τους φαντασιακούς. Απ' την άλλη, η κεντρική εξουσία κρατούσε το δικαίωμα να κινείται όπως της υπαγορεύουν οι ( εθνικές ) σκοπιμότητες και οι ( πολιτικές ) περιστάσεις: "Ουδεμίαν έχω εμπιστοσύνην εις τας επαγγελίας των ληστών " γράφει ο Έλληνας πρόξενος στη Θεσσαλονίκη το 1880, απ' αφορμή ένα ληστρικό επεισόδιο, '' ούτε φρονώ ότι η ύπαρξις χριστιανών ληστρικών συμμοριών, ιδίως δε των εξ Ελλήνων χριστιανών συγκειμένων, δεν είναι όλως ανωφελής... " προς όχληση των οθωμανικών αρχών και αποθάρρυνση των τουρκαλβανών συμμοριών, "και τέλος διότι η εμφάνισις και ελληνικών ληστρικών συμμοριών εις τα βουλγαροφώνους επαρχίας της Μακεδονίας να είναι οιονεί ενθάρρυνσις προς τους Ελληνίζοντας Βουλγάρους " Ευλόγως ανάλογη ήταν και η στάση της Τουρκίας απέναντι στις ληστρικές δραστηριότητες εντός και εκτός των όμορων εδαφών της. Παρατηρείται δε πολλές φορές κοινή δράση των δύο πλευρών εναντίον των ληστών. Μάλιστα τον Αύγουστο του 1884, η ελληνική κυβέρνηση προειδοποίησε τις εκείθεν τουρκικές αρχές ότι ιδιώτες είχαν αποστείλει στη Μακεδονία πράκτορες τους, "για την οργάνωση και τη δραστηριοποίηση των συμμοριών με πολιτικούς σκοπούς ".
Ο Μακεδονικός Αγώνας περιέκλεισε στη δική του λογική το φαινόμενο. Με τη διαμόρφωση, μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, νέων συνόρων και περιστάσεων, η ληστεία οδηγήθηκε στην εξαφάνιση της, τη δεκαετία του '30. Όταν εμφανίστηκαν ξανά ένοπλοι στα ελληνικά βουνά δεν ήταν φυγόδικοι λησταντάρτες, όπως δύο δεκαετίες νωρίτερα, ούτε απροσκύνητοι κλέφτες, αλλά αντάρτες της Αντίστασης, που αντλούσαν ηθικό σθένος και πρότυπα από την απροσκύνητη κλεφταρματολική παράδοση, αλλά είχαν οράματα και στόχους διαφορετικούς, για μιαν άλλη Ελλάδα, όπως δεν θα μπορούσαν να την είχαν φανταστεί και επιδιώξει οι ξεσηκωμένοι του πατρογονικού παρελθόντος.

Του Κωστή Γιούργου

21/03/1999 - 7 ΗΜΕΡΕΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

2 σχόλια:

  1. καλημέρα φίλε μου!Σε ευχαριστώ για το ενδιαφέρον σου! μια χαρά είμαι δόξα τον Θεό! Καλό Πάσχα και χρόνια πολλά για την εορτή του ευαγγελισμού σου εύχομαι!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Φίλε μου Αθανάσιε,
    Χαίρομαι που είσαι καλά και που σε ξαναβλέπω να αναρτείς και πάλι στο πολύ ποιοτικό σου ιστότοπο " Μέρες Δωρισμένες" .Καλή δύναμη και συνέχεια, και το ξέρω ότι δεν είναι εύκολο γιατί δεν παίρνουμε σχεδόν καμιά ηθική αμοιβή για όλη αυτή τη δουλειά, άλλα έστω αν ένας άνθρωπος επωφεληθεί πνευματικά, τότε αξίζει, έστω και αν εμείς δεν το γνωρίζουμε αυτό.Εγώ πάντως θα είμαι εδώ για οτιδήποτε με χρειαστείς.

    ΑπάντησηΔιαγραφή