ένα μη κερδοσκοπικό και μη εμπορικό πολιτιστικό ιστολόγιο - a non profit and a non commercialized cultural blog

Τετάρτη, 20 Μαΐου 2009

Ταουφίκ αλ- Χακίμ: Ο πατέρας του Αιγυπτιακού θεάτρου - Tawfiq Al-Hakim: The father of Egyptian theater

Η Αίγυπτος και ο Αραβικός Κόσμος εορτάζουν την 110η επέτειο από τη γέννηση του Ταουφίκ αλ- Χακίμ. Αυτό το γεγονός συμπίπτει με τη δημοσίευση μερικών από τα διηγήματα του σε αγγλική μετάφραση. Πίσω, στις αρχές της δεκαετίας του 1940, μετέφρασα μία από τις ιστορίες του Ταουφίκ αλ- Χακίμ που εμφανίστηκε στο "The Bulletin", ένα μηνιαίο περιοδικό που δημοσίευε το Γραφείο Παιδείας της Αιγύπτου και του οποίου ήμουν συντάκτης. Ο αραβικός τίτλος της ιστορίας ήταν El-Tagen Wessel, και διαπιστώνοντας ότι η κυριολεκτική του μετάφραση δεν θα σήμαινε τίποτα στον Άγγλο αναγνώστη, του έδωσα τον τίτλο "Pot Luck".
Μετά την εξαιρετική μετάφραση του "Maze of Justice" (Λαβύρινθος της Δικαιοσύνης) από τον Abba Eban, ο οποίος ήταν τότε ακόμη Βρετανός υπήκοος, το "Pot Luck" ήταν ίσως η πρώτη αγγλική μετάφραση ενός από τα έργα του Ταουφίκ αλ- Χακίμ . Ο αλ- Χακίμ είχε ήδη μεταφραστεί στα γαλλικά, αλλά τα περισσότερα από αυτά τα έργα που μεταφράστηκαν ήταν είτε θεατρικά έργα ή μυθιστορήματα.
Μια συλλογή από μεταφρασμένα διηγήματα αυτού του μεγάλου συγγραφέα είναι πράγματι ένα ευπρόσδεκτο γεγονός. Δεν πρόκειται να συζητήσω σε βάθος την ποιότητα της μετάφρασης. Το μέτρο της επιτυχίας της μετάφρασης, δεν είναι μικρότερης σημασίας από της δημιουργικής προσπάθειας του πρωτότυπο, αφού το κείμενο πρέπει να είναι ευανάγνωστο σε μια συγκεκριμένη γλώσσα. Και πρέπει να πω ότι απόλαυσα την ανάγνωση αυτής της συλλογής με τη δική της αξία, ξεχνώντας συνεχώς ότι είναι μετάφραση από Αραβικά κείμενα.
Όπως ο Hutchins αναφέρει στην εξαιρετική εισαγωγή του για τη συλλογή, ο Ταουφίκ αλ- Χακίμ ενθυμείται για "το ρόλο του στη δημιουργία μίας βιώσιμης θεατρικής παράδοσης στην αραβική λογοτεχνία". Τα μυθιστορήματα του, ειδικά το "Return of the Spirit'' ( Επιστροφή του Πνεύματος) και το "Maze of Justice" (Λαβύρινθος της Δικαιοσύνης) , είναι ορόσημα για την αραβική λογοτεχνία του εικοστού αιώνα, και η ανάγνωση τους είναι ακόμη ευχάριστη." Θα προχωρήσω ακόμα περισσότερο να πω ότι η "Επιστροφή του Πνεύματος" ήταν ο πρόδρομος της "Τριλογίας" του Ναγκίμπ Μαχφούζ, ενώ το "Λαβύρινθος της Δικαιοσύνης" ήταν η πηγή έμπνευσης για αναρίθμητους Αιγύπτιους συγγραφείς που προσπάθησαν να φέρουν κοινωνικά ζητήματα στην επιφάνεια, μέσα από μυθιστορήματα τους.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο αλ- Χακίμ ήταν άρχων του γραπτού λόγου. Ως μανιώδεις αναγνώστης της ξένης λογοτεχνίας και φιλοσοφίας, συνδυάζει στο στυλ του την πολυμάθεια της Δύσης με την ευχέρεια των Αραβικών. Παρόλο που ασχολείται με κοσμικά καθημερινά θέματα, ωστόσο, αντανακλά μια κάποια αρχοντιά στο στυλ του, που θυμίζει τα γραπτά του Yeats, Synge ή της Lady Gregory.
Ο μεταφραστής πέτυχε πραγματικά να επιλέξει αντιπροσωπευτικά δείγματα από τα διηγήματα του Ταουφίκ αλ- Χακίμ , τα οποία ασχολούνται με διάφορα θέματα. Το να γράψει μια σύντομη ιστορία, είναι μια σκληρή δοκιμασία για την ικανότητα ενός συγγραφέα. Όλες αυτές οι ιστορίες του είναι ευδιάκριτες και χιουμοριστικές, δεν έχει σημασία πόσο μακροσκελές είναι γιατί δεν είναι ποτέ βαρετές. Επιπλέον, η αριστοτεχνική δραματική έννοια του Ταουφίκ αλ- Χακίμ, γίνεται πολύ σαφές στο διάλογο.
Ο αλ- Χακίμ, όπως λέει ο Hutchins στην εισαγωγή του, "δεν είχε ως ελατήριον την προσωπική του φιλοδοξία σε ότι αφορούσε την τέχνη, αλλά την αίσθηση του καθήκοντος του ως καλλιτέχνη". Με τα ίδια τα λόγια του αλ- Χακίμ: "Όλες οι υψηλότερες μορφές της ανθρώπινης ζωής βασίζονται πάνω σε πνευματικές αρχές, τις οποίες εμείς ονομάζουμε ελευθερία, σκέψη, δικαιοσύνη, αλήθεια, και ομορφιά."
Ο Ταουφίκ αλ- Χακίμ ήταν, με τον δικό του τρόπο, ένας επαναστάτης. Υπήρξε επίσης ένας μεγάλος καινοτόμος. Όταν αγκάλιασε τον γραπτό λόγο για το θέατρο, πίστευε, και σωστά έκανε, ότι ήταν καινοτόμος. Το θέατρο ως μορφή τέχνης ήταν κάτι το καινούριο στην Αίγυπτο. Γράφει σχετικά για αυτό: "Κάθε σύγχρονος θεατρικός συγγραφέας, που ανήκει σε μια ευρωπαϊκή κουλτούρα έχει τα πόδια του στερεωμένα πάνω σε δύο χιλιάδες χρόνια εμπειρίας ... που μεταφέρθηκε από τη μια γενιά στην άλλη. Ενσωμάτωσαν όλα τα είδη δημιουργικότητας και όλες τις τάσεις, προσπαθώντας να επιλύσουν καλλιτεχνικά , γλωσσικά και λογοτεχνικά προβλήματα. Αλλά στη χώρα μας, στη γλώσσα μας και την λογοτεχνία μας υπάρχει περιορισμένη και συντετριμμένη εμπειρία στο θέατρο. Η αραβική λογοτεχνία έχει μόνο τα τελευταία χρόνια αναγνωρίσει το θέατρο ως λογοτεχνική μορφή. " Διαβάζοντας τα έργα του Ταουφίκ αλ- Χακίμ, συμπεριλαμβανομένων και των διηγημάτων του, μπορεί κανείς να εντοπίσει μια αντανάκλαση της συχνά εκφραζόμενης γνώμης, ότι δια μέσου όλης της ιστορία τους, οι Αιγύπτιοι ήταν απορροφημένοι με την ανάσταση. Αυτό είναι περισσότερο εμφανή σε θεατρικά του έργα όπως το "Isis" (Ίσις), "Sheherezade" (Σεχερεζατέ) και "Άνθρωποι του Σπηλαίου" καθώς και στο μυθιστόρημα "Επιστροφή του Πνεύματος".
Βρίσκω ενδιαφέρουσα την αντιπαραβολή του μεταφραστή που κάνει στην εισαγωγή του μεταξύ του αλ- Χακίμ και της Βιρτζίνια Γουλφ. Και οι δύο, γράφει ο Hutchins, βρήκαν το μυθιστόρημα υπερβολικά εξαρτώμενο από μια ενδεχομένως κουραστική μορφή ανάλυσης και σκέψης από ό, τι άλλες μορφές τέχνης".
Και πάλι, σε όλα τα έργα του αλ- Χακίμ, μπορεί κανείς να αντιληφθεί την ανταγωνιστική του θέση έναντι του κράτους. Αν και, ή ίσως επειδή εργάστηκε ως δημόσιος υπάλληλος σε διάφορους τομείς, επέκρινε αυτό που αποκάλεσε "την κρατική παρέμβαση στον τομέα των τεχνών".
Διαβάζοντας αυτή τη θαυμάσια μετάφραση, κάποιος έχει την αίσθηση ότι ο Ταουφίκ αλ- Χακίμ έγραψε τα διηγήματα ως ένα είδος αναψυχής ανάμεσα στα μυθιστορήματα του και θεατρικά του έργα. Τα διηγήματα αυτά δεν ακολουθούν τους κανόνες του είδους.
Κυμαίνονται από ελαφριές ιστορίες μέχρι ποιο περίπλοκα θέματα που ο Hutchins αποκαλεί "δραματικά δοκίμια", και όλα αντανακλούν ένα ευχάριστο συνδυασμό πραγματικότητας και φαντασίας. Στην όμορφη, μακροσκελή ιστορία "Βάρκες στον Ήλιο", που βασίζεται σε ένα Φαραωνικό θρύλο σχετικά για την αγάπη ενός βαρκάρη για τη βασίλισσα, ο αλ- Χακίμ υπογραμμίζει αυτές τις αρχές. Τελειώνει την ιστορία με το ακόλουθο κείμενο: "Έτσι τελειώνει αυτή η ιστορία που δεν έχει καταγράψει η ιστορία ποτέ για μας, δεδομένου ότι σπάνια χρησιμοποιεί τα γράμματα της και τις πέτρινες επιγραφές της για τίποτα άλλο εκτός από ειδήσεις για τους βασιλίδες. Ο θάνατος των δύο αυτών Μαρτύρων από τις βάρκες του ήλιου δεν σκαλίστηκε σε πέτρα, αλλά από τους σπόρους που διέφυγαν και βλάστησαν επί αιώνες και γενιές, η ανάπτυξή τους καταγράφτηκε με αίμα. Καλλιεργήθηκαν και μεγάλωσαν στο εξωτερικό, και αυτά τα φυτά έχουν αποδώσει τους καρπούς τους με τη μορφή των ατόμων που ζητούν την ελευθερία σκέψης και της ελευθερίας του ανθρώπου. "
Σαφώς ο αλ- Χακίμ ήταν ένα από αυτά τα άτομα.

Mursi Saad El-Din
Mετάφραση Noctoc

Egypt and the Arab World are celebrating the 110th anniversary of the birth of Tawfiq Al-Hakim. Coinciding with this is the publication of an English translation of some of his short stories. Back in the early 1940s, I translated one of Tawfiq Al-Hakim's stories which appeared in The Bulletin, a monthly magazine published by the Egyptian Education Bureau and of which I was editor. The Arabic title of the story was El-Tagen Wessel and, finding that the literal translation would convey nothing to the English reader, I gave it the title "Pot Luck".
After the excellent translation of "Maze of Justice" by Abba Eban who was then still a British subject, "Pot Luck" was probably the first English translation of a work by Tawfiq Al-Hakim. Al-Hakim had already been translated into French, but most of the translated work were either plays or novels.
A collection of translated short stories by this great writer is a welcome thing indeed. I do not intend to discuss at length the quality of the translation. The measure of the success of a translation, not less of a creative effort than the writing of the original, is its readability in the rendered language. And I must say that I enjoyed reading this collection on its own merit, forgetting all the time that it is a translation of Arabic texts.
As Hutchins mentions in his excellent introduction to the collection, Tawfiq Al-Hakim is remembered for "his role in creating a viable theatre tradition in Arabic literature". His novels, "especially 'Return of the Spirit' and 'Maze of Justice', are landmarks of twentieth century Arabic literature and still enjoyable reading." I would go even further to say that "Return of the Spirit" was the forerunner of Naguib Mahfouz's "Trilogy", while "Maze of Justice" was the source of inspiration for countless Egyptian writers who attempted, in fiction, to address social issues.
There is no doubt that Al-Hakim was a master of the written word. Being an avid reader of foreign literature and philosophy, he combines in his style the erudition of the West with the fluency of Arabic. Although dealing with mundane day-to-day issues, he, nonetheless, reflects a certain nobility of style reminiscent of the writings of Yeats, Synge or Lady Gregory.
The translator has succeeded in selecting truly representative samples of Al-Hakim's short stories, dealing with a variety of subjects. A short story is a tough test of a writer's ability. All these stories are distinctively humorous and, no matter how long, never boring. Al-Hakim's masterful dramatic sense, moreover, comes across clearly in the dialogue.
Al-Hakim, as Hutchins says in his introduction, "was not motivated by merely personal ambition when it came to art, but by a sense of his duty as an artist". In Al-Hakim's own words: "All higher forms of human life rest on spiritual principles, which we label freedom, thought, justice, truth and beauty."
Tawfiq Al-Hakim was, in his own way, a revolutionary. He was also a great innovator. When he embraced writing for the theatre he believed, and correctly so, that he was an innovator. The theatre as an art form was new to Egypt. He writes about this: "Any contemporary playwright, belonging to a European culture has his feet strongly settled on two thousand years of experience... carried over from one generation to another. They embodied all kinds of creativities and tendencies, trying to solve artistic, linguistic and literary problems. But in our country, our language and our literature have a limited and contrite experience in theatre. Arabic literature has only in recent years recognised theatre as a literary form."
Going through Al-Hakim's works, including his short stories, one can detect a reflection of his often expressed opinion that all through their history Egyptians were preoccupied with resurrection. This is most apparent in plays like "Isis", "Sheherezade" and "People of the Cave" as well as in his novel "Return of the Spirit".
I find interesting the comparison the translator makes in his introduction between Al-Hakim and Virginia Woolf. They both, Hutchins writes, "found the novel overly dependent on a potentially tedious form of analysis and thought in less concentration than other forms of art".
Again, in all Al-Hakim's works one can perceive his antagonistic stand vis-a-vis the state. Although, or possibly because he worked as a civil servant in different areas, he criticised what he called "state interference in the field of the arts".
Going through these excellent translations, one gets the feeling that Tawfiq Al-Hakim wrote the short stories as a kind of recreation between novels and plays. His short stories do not necessarily follow the rules of the genre. They vary from vignettes to what Hutchins calls "dramatised essays", and all reflect a happy combination of reality and imagination.
In his beautiful, longish story "Boats of the Sun", based on a Pharaonic legend about the love of a boat builder for the queen, Al-Hakim underlines these principles. He ends the story with the following: "Thus ends the story which history has not recorded for us, since it rarely uses its letters and stone inscriptions for anything but news of kings. The death of these two martyrs of the sun boats were not carved in stone, but seeds from these vents germinated over centuries and generations, their growth recorded in blood. Grown tall abroad, these plants have yielded fruit in the form of individuals who seek freedom for thought and freedom for people."
Certainly Al-Hakim was one of those individuals.
Mursi Saad El-Din

7 σχόλια:

  1. Πόσο θα ήθελα να ερχόσασταν! Έχω αγωνία ότι δε θα πατήσει κανείς κι ο χώρος που μας έδωσαν είναι τεράστιος…. http://abttha.blogspot.com/2009/05/20.html
    Πέστε το και σε άλλους… σπασμένο χερι κάνου παντού κόπυ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Καλησπέρα φίλε Νόστο,

    Πολύ ενδιαφέρουσα αυτή η ανάρτηση για τον Ταουφίκ ελ Χακίμ.
    Η τελευταία παράγραφος θα τολμήσω να πω (γιατί βέβαια δεν είμαι ειδική) ότι έχει κάτι από τον ρομαντισμό και το αναπάντεχο τέλος των μικρών ιστοριών του Όσκαρ Ουάιλντ.
    Θα μπορούσες να μας αναφέρεις Νόστο, αν έχεις βιβλιογραφία με κάποιο μεταφρασμένο στα Ελληνικά έργο του; Η αγγλική αυτή μετάφραση πού μπορεί να την βρει κανείς;

    Ο Ναγκίμπ Μαχφούζ είναι από τους πολύ αγαπημένους μου συγγραφείς.
    Θα σου εκμυστηρευτώ, ότι για πολλά χρόνια, απέρριπτα να διαβάσω μυθηστόρημα. Μόνο βιβλία τέχνης και ιστορίας. Με το βιβλίο του Ναγκίμπ Μαχφούζ "Η αρχή και το τέλος" ξανάρχισα. Εννοείται ότι έχω όλα τα μεταφρασμένα στα ελληνικά βιβλία του στη βιβλιοθήκη μου. Αίγυπτο και αναμνήσεις αξέχαστες θυμίζουν όλα αυτά. Και υπέροχες αιγυπτιακές μαυρόασπρες ταινίες!

    Να είσαι καλά, σε χαιρετώ:))

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Φίλη μου Άστρια,
    Χαίρομαι πολύ όταν συναντώ ανθρώπους στο ίδιο μονοπάτι καθ' οδον προς τη γνώση.

    Είναι αλήθεια ότι υπάρχει κάτι από τα παραμύθια και τα θεατρικά έργα του Όσκαρ Ουάιλντ μέσα στην ιστορία αν και δεν το σκέφτηκα προτού μου το αναφέρεις.

    Τον Ναγκίμπ Μαχφούζ ακόμη τον διαβάζω γιατί τα βιβλία που έγραψε είναι πάρα πολλά, και μέχρι τώρα έχω διαβάσει μόνο 7.Από αυτά που έχω διαβάσει, αγάπησα ιδιαίτερα το "Αρχή και το Τέλος", "Το Σοκάκι της Αμαρτίας", και το πρώτο βιβλίο του από την Τριλογία του Καΐρου, " Ο Δρόμος κοντά στο Παλάτι".Για μένα αυτό το βιβλίο είναι ένα αριστούργημα, ενώ τα υπόλοιπα δύο, ειδικά το τρίτο,απέχουν αρκετά από το πρώτο.

    Όσο για τον Ταουφίκ ελ Χακίμ, δεν βρήκα κανένα από τα βιβλία του μεταφρασμένα στα ελληνικά, έτσι η μόνη επιλογή είναι η αγγλική τους μετάφραση.

    Η αγγλική μετάφραση αυτών των διηγημάτων του Ταουφίκ ελ Χακίμ είναι"In the Tavern of Life & Other Stories και μπορείς να το βρεις εδώ:
    http://cgi.ebay.com/In-the-Tavern-of-Life-&-Other-Stories-:-Tawfiq-Al-Hakim,-Tawfiq-Hakim,-William-M.-Hutchins-(Hardcover,-1998)_W0QQcmdZViewItemQQimsfpZTL090521189008r2067QQimsxZ20090521QQitemZ341061924274QQmediaitemZ1

    Εδώ φίλη μου θα βρείς όλα τα βιβλία του Ταουφίκ ελ Χακίμ που έχουν μεταφραστεί στ'αγγλικά.
    http://www.jump.co.za/search/tawfiq+al-hakim

    Επίσης εδώ

    Tawfiq al-Hakim:a reader's guide. by William M. Hutchins Published in 2003,Lynne Rienner Publishers.
    http://openlibrary.org/b/OL3565067M/Tawfiq-al-Hakim

    Νάσαι καλά
    Noctoc

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Σ' ευχαριστώ πολύ Νόστο για τις πληροφορίες αυτές.

    Θα ήθελα να σου πω επίσης κάτι που δεν έτυχε να αναφέρω, ότι το blog σου διακρίνεται για τις ποιοτικές επιλογές των θεμάτων του αλλά και της εικονογράφησής τους.

    Καλή εβδομάδα:)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. να πω κάτι; στο βιβλίο 'εισαγωγή στη λογοτεχνία των αράβων', υπάρχουν κάποια στοιχεία για τον ταουφίκ αλ-χακίμ, όπως φυσικά και για το μαχφούζ. ο παναγιώτης καρματζός έχει μεταφράσει από τα αραβικά ταουφίκ αλ-χακίμ και είμαι περήφανη που τον ξετρύπωσα. αυτού τη μετάφραση θα ανεβάσουν αύριο οι ηθοποιοί....
    (έχω αγωνία, επιτρέψτε μου να το γράψω κι εδώ)
    την καλησπέρα μου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Φίλη μου Ελένη ευχαριστώ για την πληροφορία που έπρεπε να γνωρίζω αφού το βιβλίο σου "εισαγωγή στη λογοτεχνία των αράβων", το έχω διαβάσει.
    Γράψε μου πως πήγαν όλα σήμερα το βράδυ.Εύχομαι να είχε πολλή κόσμο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια φίλη μου Άστρια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή