Ο Εύκλος, ο Παυσανίας, και η γέννηση του Ομήρου στην Κύπρο - Euclus, Pausanias, and the birth of Homer in Cyprus

Όπως στην ελλαδική λογοτεχνία, έτσι και στην κυπριακή, η αφετηρία της και οι πρώτες της ρίζες ανήκουν στο μύθο, το θρύλο και μετά στην ιστορία. Κι αυτό δεν είναι βέβαια καθόλου ανεξήγητο, μια και η ιστορία της Κύπρου κινείται παράλληλα και στους ίδιους δρόμους με την ελλαδική. Ιστορικά και πολιτιστικά είναι γνωστό ότι η ελλαδική και η κυπριακή πορεία σχεδόν ταυτίζονται κι αυτό μπορεί κανείς εύκολα να το αποδείξει με την απόλυτη ταυτότητα της γλώσσας τους, που ήταν βέβαια αποτέλεσμα των αποικισμών την ελληνικών φύλων (Αρκάδων και Αχαιών) από την Πελοπόννησο στην Κύπρο, που μπόλιασαν τον κυπριακό χώρο με αίμα ελληνικό και εκείνη την ξεχωριστή αίσθηση και γεύση του αρχαιοελλαδικού μυκηναϊκού πολιτισμού.
«Οι πηγές της κυπριακής λογοτεχνίας βρίσκονται στο γλυκοχάραγμα του ελληνικού μύθου», σημειώνει ο Γιώργης Σαράντης σε μια αναφορά του στην κυπριακή ποίηση («Η κυπριακή ποίηση, αρχαίοι χρόνοι», μελέτημα, περιοδικό «Λογοτεχνία», Αθήνα, τεύχος 2, Φεβρουάριος 1980, σελ. 15.) και δεν έχει καθόλου άδικο. Ένας αρχαίος συγραφέας, ο Παυσανίας, υποστήριξε επίσης την άποψη της μυθολογικής υφής της κυπριακής ποίησης (Παυσανία : Χ12, 11-21, 3) και ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει, όπως θα δούμε ως πρώτο μυθικό ποιητή του κυπριακού χώρου τον Κύπριο Εύκλο (Εύκλους). Γράφοντας δε οι παραπάνω συγγραφείς και μελετητές για την κυπριακή ποίηση, μιλούν ταυτόχρονα και για την κυπριακή λογοτεχνία γενικότερα, γιατί, όπως και στην Ελλάδα, η αρχή της έντεχνης δημιουργίας ήταν ποιητική. Ο Εύκλος είναι μυθικό πρόσωπο ποιητή - χρησμολόγου. Μοναδική πηγή μας για την Εύκλο είναι πάλι ο Παυσανίας, ο οποίος αναφέρεται σ΄αυτόν στα «Φωκικά» του («Φωκικά» 12, 11.), μιλώντας δε για τους ποιητές που έγραψαν χρησμούς γράφει «Άνδρες που άφησαν χρησμούς, λένε πως υπήρξαν ο Κύπριος Εύκλους, οι Αθηναίοι Μουσαίος, γιος του Αντιοφήμου, και Λύκος, γιος του Πανδιόνα, και από τη Βοιωτία ο Βάκις, άνθρωπος που κατεχόταν από νύμφες. Όλων των άλλων , εκτός του Λύκου, τους χρησμούς τους διάβασα».
Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρεται στον ποιητή Εύκλο όταν σημειώνει (Παυσανία : «Φωκικά» 14, 6.), για τις εκστρατείες των Περσών : «Την κατά της Ελλάδας εκστραεία των βαρβάρων μπορεί κανείς να τη βρει προφητευμένη στους χρησμούς του Βάκιδος , ακόμα αρχαιότερα είναι τα σχετικά μ' αυτή ποιήματα του Εύκλου». Όμως εκεί που ο Παυσανίας διασώζει και ατόφιους στίχους του μυθικού Κύπριου ποιητή - χρησμολόγου είναι το σημείο (Παυσανία : «Φωκικά» 24, 3.), που αναφέρεται στην άποψη ότι και οι Κύπριοι διεκδικούν τον Όμηρο για δικό τους ποιητή, γεννημένο από την Κύπρια Θεμιστώ, γεγονός που έχει προφητέψει με χρησμικούς και προφιτικούς του στίχους και ο Εύκλος και κατά τον Παυσανία Εύκλους. Να τι ακριβώς σημειώνει ο Παυσανίας : «Οι Κύπριοι, που κι αυτοί διεκδικούν τον Όμηρο, λένε πως μητέρα του ήταν η Θεμιστώ, μια γυναίκα του τόπου τους, και πως ο Εύκλους προφήτεψε τη γέννηση του Ομήρου με τους εξής στίχους :

Και τότ ' εν ειναλίη Κύπρω μέγας έσσετ ' αοιδός,

ον τε Θεμιστώ τέξει επ ' αγρού δία γυναικών
νόσφι πολυκτεάνοιο πολύκλειτον Σαλαμίνος
Κύπρον δε προλιπών διερός θ ' υπό κύμασιν αρθείς,
Ελλάδος ευρυχώρου μούνος κακά πρώτος αείσας

έσσεται αθάνατος και αγήραος ήματα πάντα.

Και σε μετάφραση (Νίκου Παπαχατζή) οι στίχοι αυτοί :

Καί τότε στην παραθαλάσια Κύπρο θα ζήσει
ένας μεγάλος ποιητής πολύ ονομαστός, που θα γεννηθεί στα χωράφια
από την λαμπρή Θεμιστώ

μακρυά από την πλούσια Σαλαμίνα.
Αυτός θα εγκαταλείψει την Κύπρο, θα κλυδωνιστεί
και θα βραχεί από τα κύματα, αυτός θα τραγουδήσει πρώτος
της πλατιάς Ελλάδας τις συμφορές και θα μείνει

αθάνατος πάντα και αγέραστος.

Και τελειώνει ο Παυσανίας την αναφορά του για τη γέννηση του Ομήρου στην Κύπρο με τα εξής χαρακτηριστικα λόγια : «Άκουσα αυτά τα πράγματα εγώ και διάβασα τους χρησμούς, δεν γράφω όμως καμιά προσωπική άποψη, ούτε σχετικά με την πατρίδα, ούτε σχετικά με την εποχή του Ομήρου».

Τις εικασίες τους αυτές οι Κύπριοι για τη γέννηση του Ομήρου στο νησί τους, για τις οποίες αποφεύγει, όπως είδαμε, να πάρει θέση ο Παυσανίας, ενίσχυαν και με ένα μάλλον σκωπτικό, επίγραμμα του ποιητή Αλκαίου του Μεσσήνιου, που αναφέρει ότι πατέρας του Ομήρου ήταν κάποιος Δμησαγόρας από την Κύπρο.Αυτά τα λίγα τελικά γνωρίζουμε για τον Εύκλο, χρησμολόγο - ποιητή και μύστη - προφήτη, που με τους στίχους του διάβλεψε τα μελλούμενα και πρέπει να έζησε βέβαια πριν κι από τον Όμηρο (πριν δηλαδή από τον 9 ο αιώνα π. Χ.), μια και ο Εύκλος με τους προφητικούς του στίχους προβλέπει και χρησμολογεί τον ερχομό ενός μεγάλου ποιητή στην Ελλάδα που θα γεννηθεί στην Κύπρο και ως ποιητής θα είναι μεγάλος, τόσο μεγάλος, ώστε η φήμη του και τα έργα του θα είναι αθάνατα.Τα κείμενα του Παυσανία, που είδαμε πιο πάνω, μας βοηθούν να δεχτούμε την ύπαρξη εκείνου του Κύπριου ποιητή, του Εύκλου, που η ζωή και το έργο του κρύβονται μέσα στην αχλύ του θρύλου και του μύθου. Ο Παυσανίας είναι σαφής, και εκτός από τους λίγους στίχους του που μας διασώζει, μας βεβαιώνει υπεύθυνα πως χρησμούς και στίχους του έχει ο ίδιος διαβάσει.

Πηγή : Ιστορία Κυπριακής Λογοτεχνίας του Πάνου Παναγιωτούνη

Τα αγάλματα στις φωτογραφίες είναι πιστά αντίγραφα από το μουσείο Λευκωσίας

Like the Helladic literature ( literature from mainland Greece) , the origins and the first roots of literature in Cyprus are lost in myth, in legend and then in history. And this is not of course unexplainable, since the history of Cyprus has moved in parallel or in the same path with that of the Helladic history. Historically and culturally it is known that the Helladic and Cypriot course in history is almost identical and some-one can easily prove this by the absolute sameness of their language, which was of course the result of colonization by Greek tribes (Arcadians and Achaeans) from the Peloponnese in Cyprus which grafted Cyprus with Greek blood and that special feeling and taste of the ancient Helladic Mycenaean civilization.
"The sources of literature in Cyprus are found in the dawn of Greek myth", says George Sarantis in one of his reports on Cypriot poetry ("Cypriot poetry, ancient period, a study, Journal of Literature", Athens, No. 2, February 1980 p. 15.) and he is not wrong in any way. An ancient writer, Pausanias, also supported the view of the mythological nature of Cypriot poetry (Pausanias : X12, 11-21, 3) and the same writer claims, as will see below, as the first legendary poet of Cyprus, the Cypriot Euclus (Euclous) . When writing about Cypriot poetry, the above writers and scholars, both speak about Cypriot literature in general as well, because, as in Greece, the Cypriot beginning of artistic creation was poetic. Euclus is a mythological person, a poet - sorcerer. Our only source of information about Euclus is again Pausanias, who reports about him in his "Focis" ( Pausanias : "Focis"12, 11.), reffering about the poets who wrote prophecies he writes : "It is said that the men who uttered oracles were Euclus of Cyprus, the Athenians Musaeus, son of Antiophemus, and Lycus, son of Pandion, and also Bacis, a Boeotian who was possessed by nymphs. I have read the oracles of all these except those of Lycus".

The same author refers to the poet Euclus when he notes about the campains of the Persians (Pausanias: "Focis "14, 6.), : "The expedition of the barbarian against Greece we find foretold in the oracles of Bacis, and Euclus wrote his verses about it at an even earlier date". But the part where Pausanias preserves actual verses of the legendary Cypriot poet - sorcerer, is the part (Pausanias : "Focis"24, 3.) were he refers to the view that the Cypriots claim Homer as their own poet, and born from a Cypriot woman named Themisto, an event which had been prophesied with prophetic verses by Euclus or for Pausanias Euclous. Here is what Pausanias actually writes : "But the Cyprians, who also claim Homer as their own, say that Themisto, one of their native women, was the mother of Homer, and that Euclus foretold the birth of Homer in the following verses:

And then in sea-girt Cyprus there will be a mighty singer,

Whom Themisto, lady fair, shall bear in the fields,
A man of renown, far from rich Salamis.
Leaving Cyprus, tossed and whetted by the waves,
The first and only poet to sing of the woes of spacious Greece,
For ever shall he be deathless and ageless.

And Pausanias ends his reference about the birth of Homer in Cyprus with the following words : "These things I have heard, and I have read the oracles, but express no private opinion about either the age or date of Homer".
These assumptions by the Cypriots for the birth of Homer on their island, that Pausanias avoids to take a stand, as we read above, are reinforced with a rather satirical, epigram of the poet Alkaios the Messenian, which states that Homer's father was someone from Cyprus by the name of Dmisagoras.

At the end, we only know just this scant information about Euclus the sorcerer - poet and mystic - prophet, who with his verses foretells of things to come, and must have lived before Homer of course (that is before the 9th century B.C.), since Euclus with his the verses foresees the arrival of a great poet in Greece who will be born in Cyprus and that he would be a great poet, so great that his reputation and his works will be immortal. The texts of Pausanias, as we read above, enable us to accept the existence of this Cypriot poet Euclus, whose life and work is hiding in the haze of legend and myth. Pausanias is clear, and besides the few verses he preserves for us, he assures us that he, himself has read oracles and verses created by Euclus.

Source: History of Cypriot Literature by Panos Panagiotouni

Translated from Greek by Noctoc

The statues in the photos are exact copies from the Museum of Nicosia