ένα μη κερδοσκοπικό και μη εμπορικό πολιτιστικό ιστολόγιο - a non profit and a non commercialized cultural blog

Τρίτη, 4 Ιανουαρίου 2011

Κοπτικά Χριστούγεννα: Η Μονή της Παναγίας του Αλ-Χαμάμ - A Coptic Christmas: The Monastery of the Virgin Mary of Al-Hammam

Η Κοπτική παραμονή των Χριστουγέννων (Αλ-Λάιλα Αλ Καμπίρα, ή «Μαγάλη Νύκτα»), στις 6 Ιανουαρίου (ακολουθούν το παλαιό ημερολόγιο), παραδοσιακά τελειώνει 43 ημέρες νηστείας, κατά την οποία η κατανάλωση κρέατος απαγορεύεται. Για το μεγαλύτερο μέρος της κοπτικής κοινότητας της Αιγύπτου, αυτό το βράδυ της Τετάρτης κατά πάσα πιθανότητα θα δαπανηθεί στη μεσονύχτια λειτουργία των Χριστουγέννων, που ακολουθείται από ένα παραδοσιακό γεύμα, αλλά οι θρησκευτικές γιορτές είναι επίσης μια περίοδος για προσκυνήματα.

Στην άκρη της Δυτικής Ερήμου, ακριβώς πέρα από τη γεωργική γη της μεγάλης εύφορης περιοχής που είναι γνωστή ως Φαγιούμ, βρίσκεται το χωριό Αλ-Χαμάμ, το οποίο στεγάζει ένα άλλοτε αφανή μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία που είναι γνωστό ως Μονή του Αλ-Χαμάμ. Είναι επίσης γνωστό και ως Μονή του Αγίου Ισαάκ, και η Κοπτική παράδοση αφηγείται ότι η πρώτη θρησκευτική κοινότητα ιδρύθηκε από έναν από τους μαθητές του Αγίου Αντωνίου - τον γνωστό πατέρα του μοναχισμού. Είναι ένα από τα πιο γραφικά μοναστήρια στο Φαγιούμ, και πιστεύεται ότι υπήρχε ήδη από τον τρίτο αιώνα.

Ενθαρρυμένοι από τον τρόπο ζωής του Αγίου Αντωνίου, οπαδοί του στη συνέχεια δημιούργησαν μοναστικές κοινότητες στο Φαγιούμ, στο βόρειο Σινά και αλλού. Πολλοί από τους μαθητές του Αγίου Αντωνίου είναι γνωστοί από ιστορικά κείμενα και θρησκευτικές πηγές, αλλά ο αββάς Ισαάκ δεν είναι ένας από τους πιο γνωστούς ερημίτες, παρά τα στοιχεία ότι ήταν ένας από εκείνους που διέδωσαν ενεργά τον μοναχισμό του Αγίου Αντωνίου. Σύμφωνα με ένα επιζώντα χειρόγραφο ήταν ντόπιος από ένα χωριό κοντά στο Μέμφις, που ανταποκρίθηκε σε ένα όραμα για να υποβληθεί σε μια ζωή ευσέβειας και προσευχής στην έρημο. Ο Ισαάκ, ταξίδεψε στη Δυτική Έρημο, όπου βρήκε ένα μεγάλο αριθμό απομονωμένων ασκητών.

Για να φτάσει κανείς στο Αλ-Χαμάμ κατά μήκος των αγροτικών τεμαχίων δεν είναι ιδιαίτερα εύκολο, γεγονός που εξηγεί γιατί, μέχρι πρόσφατα, λίγοι άνθρωποι πήγαιναν εκεί. Τώρα που το μοναστήρι έχει ανακαινιστεί, μεγάλος αριθμός επισκεπτών θα πάρουν το δρόμο τους ως εδώ κατά τις γιορτές και τα Σαββατοκύριακα - μερικοί για να δουν ένα αρχαίο μοναστήρι που έχει εν μέρει αποκατασταθεί στην πρότερη αίγλη του, και άλλοι για μια θρησκευτική εμπειρία. Περίεργοι περιηγητές του σαββατοκύριακου έχουν αρχίσει να αυξάνουν επίσης τους αριθμούς.

Το μοναστήρι είναι εύκολο να εντοπιστεί. Θα συμβούλευα όσους θέλουν να το επισκεφθούν να το πράξουν με αυτοκίνητο και να το προσεγγίσουν από το μπαράζ Λαχούν, ή το κανάλι Μπάχρ Αλ- Γιούσεφ (που προσδιορίζεται από τη διακριτική τούβλινη πυραμίδα του Σενουσέρτ Β'). Ταξιδεύστε περίπου έξι χιλιόμετρα βορειοδυτικά, ρωτήστε για το χωριό Αλ-Χαμάμ και είστε εκεί. Ακριβώς έξω από το χωριό, οι λευκοί πρόσφατα ανακαινισμένοι τρούλου που ολοκληρώνονται με σταυρούς μπορούν να παρατηρηθούν να υψώνονται πάνω από ένα άγονο ανάχωμα που πλαισιώνεται από την έκταση της ερήμου. Αν το προσεγγίσετε διασχίζοντας την άμμο, θα δείτε αναχώματα από τούβλα και τσιμέντο έξω από το τείχος της Μονής - προφανώς, εξακολουθεί να υφίσταται επισκευή.

Το μοναστήρι δεν είναι μεγάλο, και χτίστηκε αρχικά από πλίνθο, που απομεινάρια του σώζονται και σήμερα. Για πάνω από έναν αιώνα, το πιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ήταν το ανατολικό τοίχος του, το οποίο επακολούθησε να καλύπτεται με ένα παχύ στρώμα από σφηκοφωλιές κατά τη διάρκεια μιας μακράς περιόδου όταν το μοναστήρι ήταν ακατοίκητο. Οι προσκυνητές των πρώιμων ημερών ήταν καλά προειδοποιημένοι να προσέχουν για τους ασυνήθιστους επισκέπτες της μονής, αλλά σήμερα, μετά από μια μετακόμιση του νέου τους πληθυσμού, τα δηκτικά έντομα έχουν όλα κενωθεί. Οι κυψέλες τους, όμως, έχουν γίνει ένα τέτοιο ενδιαφέρον σημείο που κάποιος θα μπορούσε σχεδόν να αναφερθεί σε αυτές ως ένα αρχιτεκτονικό στοιχείο: ένα παχύ στρώμα τραχιάς επιφάνειας γύρω από την οποία έχουν κατασκευαστεί τούβλο και πέτρα.

Μπήκα από την μεγάλη ξύλινη πόρτα του μοναστηριού, και πλησίασα την εκκλησία μέσω μιας πρόσφατα πλακόστρωτης αυλής επενδεδυμένης με παγκάκια. Οι οικογένειες ήταν συγκεντρωμένες κάτω από τη σκιά των δέντρων και κάποια παιδιά εξερευνούσαν χαρούμενα τον περίγυρο. Η εκκλησία που είναι αφιερωμένη στην προστάτιδα της μονής δεν είναι μεγάλη. Έχει μόνο ένα ιερό. Η εκκλησία της Παναγίας έχει τρεις αψίδες: η κεντρική είναι αφιερωμένη στην Παναγία, η νότια στον Άγιο Γεώργιο και η βόρεια στον Άγιο Σισώη. Η κολυμβήθρα που βρίσκεται στα βόρεια είναι αρχαία, ενώ η ίδια η εκκλησία είναι διακοσμημένη με έντονα χρωματισμένες νεο-Κοπτικές εικόνες.

Η ανασκαφή και η διατήρηση των μοναστηριών σε όλη την Αίγυπτο χρηματοδοτείται με διάφορους τρόπους: από πόρους του δημοσίου, μέσω του Υπουργείου Πολιτισμού και από χρήματα που έχουν συγκεντρωθεί από μεμονωμένους πιστούς και τοπικές οργανώσεις της κοινότητας των Κοπτών, καθώς και από κοινά προγράμματα με ξένα ιδρύματα και οργανισμούς. Η αποκατάσταση της Μονής του ΑγίουΙσαάκ πραγματοποιήθηκε το 1987. Καθώς η περιοχή καθαριζόταν από τα μπάζα, το σώμα ενός νεαρού μάρτυρα βρέθηκε, με σημάδια βασανισμού στο σώμα του. Τα λείψανά του παρέμειναν στο μοναστήρι και οι προσκυνητές μιλούν επί μακρόν για το γεγονός ότι τα χέρια του δεν έχουν αποσυντεθεί, και ότι οι σταυροί ακόμη φαίνονται σε κάθε καρπό (είναι συνήθεια των Κοπτών να κάνουν τατουάζ με σταυρούς πάνω στο σώμα τους).

Ο μύθος, στολισμένος με ιστορικές μαρτυρίες και καθαρή φαντασία έχει πολλά να μας πει για τον Άγιο Αντώνιο και τη μοναστική ζωή στο Φαγιούμ. Ήταν ο πρώτος ασκητής που δημιούργησε επίσημα κοινότητα μοναχών στην ακτή της Ερυθράς Θάλασσας, και είναι αυτός που εισήγαγε τη μοναστική περιβολή και ανέπτυξε την ημι-κοινοβιακή ζωή της κοινότητας των μοναχών. Ενθάρρυνε τους ασκητές να ζουν σε απομόνωση, αλλά εισήγαγε τακτικές συνευρέσεις, όπου οι μοναχοί συγκεντρώνονταν για τη λειτουργία, προσευχή και φαγητό.

Η ιστορία λέει ότι ένας άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε στον Άγιο Αντώνιο και του είπε να πάει στην έρημο του Φαγιούμ, όπου θα δημιουργούσε μια κοινότητα αγίων ανδρών, που θα ακούσουν το κάλεσμά του. Ο Αντώνιος, στη συνέχεια έφυγε από την Ερυθρά Θάλασσα, συμψηφίζοντας την κατεύθυνση μιας συγκεκριμένης λίμνης με το όνομα Αρσάνιος. Λέγεται ότι διέσχισε τη λίμνη περπατώντας πάνω από τα νερά της στην απέναντι όχθη, και ήρθε στον τόπο όπου ζούσε ο ερημίτης Ισαάκ. Ο Αντώνιος ζήτησε από τον Ισαάκ να καλέσουν από κοινού όλους τους άλλους ασκητές της περιοχής και αποτέλεσαν μια κοινότητα στην «Εκκλησία του Αγγέλου» - μια λαξευμένη σε βράχο σπηλιά που υπάρχει μέχρι σήμερα. Εκεί, ο Άγιος Αντώνιος έχρισε τους ερημίτες, κήρυξε το σύνολο του εκκλησιάσματος σε μοναχούς και επέστρεψε στην Ερυθρά Θάλασσα.

Ο Ισαάκ, ο οποίος αρχικά ζούσε ως αναχωρητής (ερημίτης μοναχικός), πήρε αμέσως το ρόλο του πνευματικού ηγέτη. Πήγε πρώτα στην περιοχή Γκαμπάλ Αλ Βαρμίλ της Γκίζας, στη συνέχεια μετακόμισε στη μονή που τώρα φέρει το όνομά του στη Μόφσετ, ή Ένφαστ όπως είναι περισσότερο γνωστή σήμερα. Σε κάθε μέρος ο Ισαάκ εισήγαγε το μοναχικό τυπικό του Αγίου Αντωνίου, ενθαρρύνοντας τους απομονωμένους ερημίτες να κάνουν μια ημι-κοινόβια ζωή. Επόμενος προορισμός του ήταν η Γκαμπάλ Αλ Κχαζάιν, κοντά στην Αλεξάνδρεια, όπου και έζησε μέχρι το θάνατό του το 356.

Φαίνεται ότι τα λείψανα του Ισαάκ μεταφέρθηκαν στη Μονή της Θεοτόκου στο Αλ-Χαμάμ, επειδή από τότε έγινε γνωστή ως το Μοναστήρι του Αγίου Ισαάκ. Το αρχικό μοναστήρι φαίνεται ότι έχει διευρυνθεί, γιατί όταν Βρετανός αρχαιολόγος Flinders Petrie επισκέφθηκε το μοναστήρι τον 19 ο αιώνα, παρατήρησε στο έδαφος ένα σκιαγράφημα ενός πολύ μεγαλύτερου μοναστηριού. Αναφέρει ότι υπήρχαν μαζεμένα σκουπίδια έξω από το «μεγάλο μοναστήρι», όπου πολύτιμα κομμάτια παπύρου, που πιστοποιούσαν, ίσως, τις δραστηριότητες των μοναχών, ή παρ 'ελπίδα να παρείχαν περισσότερες λεπτομέρειες όσον αφορά το πώς το μοναχικό τυπικό του Άγιου Αντωνίου εξαπλώθηκε στη Δυτική Έρημο.

Η μονή αναφέρεται για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία τον 13 ο αιώνα από τον Άραβα ιστορικό Άμπου Μακάρεμ. Γράφει ότι ήταν ευρύχωρη, καλά τοποθετημένη και ότι είχε ωραία αρχιτεκτονικά στοιχεία. Αργότερα, το μοναστήρι ερημώθηκε και έπεσε στη καταστροφή. Όταν ο Petrie επισκέφθηκε το μοναστήρι κατά τον 19 ο αιώνα (ο ίδιος σημειώνει ότι το μοναστήρι ήταν τότε κατοικημένο από ένα έγγαμο ιερέα και την οικογένειά του), το απόδωσε στον έκτο αιώνα. Στην εξιστόρηση των ερευνών του, ο Petrie σημειώνει ότι ο Johann Georg, ο δούκας της Σαξονίας, το είχε επισκεφτεί λίγο πριν από αυτόν και ότι το είχε αποδώσει στο όγδοο αιώνα.

Όλα τα προσφάτως ανακαινισμένα μοναστήρια και εκκλησίες έχουν δημιουργήσει μουσεία, είτε γύρω από το έδαφός τους ή σε θαλάμους όπου έγινε μετατροπή όπως αρχαίες τραπεζαρίες. Στη Μονή του Αλ-Χαμάμ, το μουσείο διαθέτει μια πληθώρα από Φαραωνικά, Κοπτικά και Ρωμαϊκά ευρήματα που βεβαιώνουν τη συνεχή κατοίκηση της περιοχής για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Του Ναούμ Σαμίρ - μετάφραση NOCTOC

The Coptic Christmas Eve (Al-Layla Al-Kabira, or the "Big Night") on 6 January traditionally ends 43 days of fasting, in which eating meat is forbidden. For most of Egypt's Coptic community, this Wednesday evening will probably be spent at midnight mass, followed by a traditional meal, but religious holidays are also a time of pilgrimage.

At the edges of the Western Desert, just beyond the agricultural lands of the large fertile depression known as Fayoum, is the village of Al-Hammam, which houses the once obscure monastery dedicated to the Holy Virgin known as Deir Al-Hammam. Also known as the Monastery of Anba Ishaq (Father Isaac), Coptic tradition recounts that the religious community was founded by one of the disciples of Saint Anthony -- the so-called father of monasticism. By far one of the more picturesque monasteries in Fayoum, the monastery is thought to date as far back as the third century.

Encouraged by Anthony's way of life, followers went on to establish monastic communities in Fayoum, northern Sinai and elsewhere. Many of Saint Anthony's disciples are celebrated by historical texts and religious orders, but Father Isaac is not one of the better-known hermits, despite evidence that he was one of those who actively spread Antonian monasticism. According to a surviving manuscript he was a native of a village near Memphis, who responded to a vision to submit to a life of piety and prayer in the desert. Isaac then travelled to the Western Desert, where he found a large number of isolated hermits.

Reaching Al-Hammam along rural tracks is not particularly easy, which explains why, until recently, few people went there. Now that the monastery has been renovated, large numbers of visitors make their way here on holy days and weekends -- some to see an ancient monastery partly restored to its former glory, others for a religious experience. Curious weekend travellers have begun to swell the numbers as well.

The monastery is easy to identify. I would advise those who want to visit it to do so by car and approach from Lahun barrage, on Bahr Al-Youssef Canal (identified by the distinctive brick pyramid of Senusert II). Travel about six kilometres north-west, ask for Al-Hammam village and you're there. Just beyond the village, white newly restored domes topped with crosses can be seen rising above a barren mound flanked by desert expanse. If you approach across the sand, you will see mounds of brick and cement outside the wall of the monastery -- obviously, it is still undergoing repair.

The monastery is not large, and was originally built of unburnt brick, remains of which can still be seen today. For over a century, its most distinctive feature was its eastern wall, which became covered with a thick layer of wasp nests during a long period when the monastery was uninhabited. Pilgrims in early days were well warned to beware the monastery's unusual guests, but today, after a healthy stretch of re-population, the stinging insects have all vacated. Their hives, however, have become such an interesting mark that one could almost refer to it as an architectural feature: a thick layer of rough surface around which brick and stonework have been constructed.

I entered the large wooden monastery door, and approached the church through a newly-tiled courtyard lined with benches. Families were grouped together in the shade of some trees and children were happily exploring the compound. The church named after the patron saint is not large; it has a single altar. The Church of the Holy Virgin has three apses; the central one dedicated to the Virgin Mary, the southern to Saint George and the northern to Saint Bishoy. The baptismal font that stands to the north is an ancient one, while the church itself is adorned with brightly-coloured neo-Coptic icons.

Excavation and conservation of monasteries all over Egypt is being financed in various ways: from government funds through the Ministry of Culture to funds raised by individual supporters and local Coptic communities, as well as joint projects with foreign institutions and organisations. Restoration of the Monastery of Anba Ishaq was carried out in 1987. While areas were being cleared of rubble, the body of a young martyr was found, with signs of torture on his body. His relics remain in the monastery and pilgrims talk at length about the fact that his hands had not decomposed, and that crosses could be seen on each wrist.

Legend, embellished historical accounts and outright fiction have much to tell us about Saint Anthony and monastic life in Fayoum. The first ascetic to establish a formal community of monks on the Red Sea coast, it is he who introduced monastic garb and developed semi-cenobitic community life. He encouraged hermits to live in isolation, but introduced regular meetings, when monks would gather together for mass, prayer and a meal.

The story goes that an angel of the Lord appeared to Saint Anthony and told him to go to the desert in the Fayoum, where he would find a community of holy men who would listen to his call. Anthony then left the Red Sea coast, setting off in the direction of a certain Lake Arsanius. It is said he crossed the lake by walking on its waters to the opposite shore, and came to the place where the hermit Isaac lived. Anthony asked Isaac to call together all the other hermits in the area and they formed a congregation in the "Church of the Angel" -- a rock-hewn cave that exists to this day. There Saint Anthony anointed the hermits, declared the whole congregation to be monks and returned to the Red Sea.

Isaac, who had originally lived as an anchorite (a solitary hermit), forthwith took on the role of spiritual leader. He went first to the Gabal Al-Barmil area of Giza, then moved to the monastery now named after him in Mofset, or Enfast as it is better known today. In each place Isaac introduced Antonian monasticism, encouraging the isolated hermits to lead a semi-communal life. His next destination was Gabal Al-Khazain, near Alexandria, where he lived until his death in 356.

It seems that Isaac's relics were brought to the Monastery of the Virgin Mary in Al-Hammam because it had come to be known as the Monastery of Anba Ishaq. The original monastery appears to have been enlarged, as when British archaeologist Flinders Petrie visited the monastery in the 19th century, he observed outlines of a much larger monastery on the ground. He mentioned that there were rubbish mounds outside the "older deir," where valuable scraps of papyrus, perhaps attesting to the activities of the monks, or perchance providing fuller details of how Antonian monasticism spread in the Western Desert, were found.

The monastery was first mentioned in modern history by 13th-century Arab historian Abu Makarem. He said it was spacious, well located and had fine architectural features. Later, the monastery was deserted and fell to ruin. When Petrie visited the site in the 19th century (he noted that the monastery was then occupied by a married priest and his family), he attributed it to the sixth century. In recounting his investigations, Petrie noted that Johann Georg, the duke of Saxony, had visited it just before him and had attributed it to the eighth century.

All newly-restored churches and monasteries have set up museums, either in the grounds or in converted chambers and ancient refectories. At the Deir Al-Hammam, the museum boasts a plethora of Pharaonic, Coptic and Roman artefacts attesting to occupation of the area over a long period of time.

By Samir Naoum

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου