ένα μη κερδοσκοπικό και μη εμπορικό πολιτιστικό ιστολόγιο - a non profit and a non commercialized cultural blog

Πέμπτη, 19 Απριλίου 2012

Τα 18 υπό εξαφάνιση ιδιώματα της κυπριακής διαλέκτου


Η σημερινή κυπριακή διάλεκτος είναι ενιαία, δηλαδή έχει βασικά κοινά χαρακτηριστικά από τη μια άκρη της Κύπρου ως την άλλη. Όμως αποτελείται από επί μέρους ιδιώματα, που διακρίνονται αμέσως και από το λαό. Εμπειρικά ο λαός ξέρει ότι διαφορετικά μιλάνε στην Πάφο, στη Τηλλυρία, τη Μαραθάσα, την Πιτσιλιά, τη Μεσαορία, την Καρπασία. Οι διαφορές αυτές οφείλονται κυρίως στα διαμερίσματα της Κύπρου, που είχαν μεταξύ τους γεωγραφική και κοινωνική κοινότητα.
Η Κύπρος μπορεί να διαιρεθεί σε 18 γλωσσικά διαμερίσματα με φανερές μορφολογικές και φωνητικές διαφορές μεταξύ τους. Τα διαμερίσματα αυτά είναι τα εξής: Της Καρπασίας, της Μεσαορίας, της Δυτικής Μεσαορίας, της Κερύνειας, των Κοκκινοχωριών, του Παραλιμνίου, της Λάρνακας, της Πιτσιλιάς, της Ορεινής, της Λεμεσού, της Επισκοπής, των Κρασοχωριών, της Μαραθάσας, της Σολέας, της Τηλλυρίας, της Βορειοδυτικής Πάφου, της Νοτίου Πάφου και της Κεντρικής Πάφου.
Τα 18 αυτά ιδιώματα της κυπριακής διαλέκτου συνεχώς υποχωρούν και εξαφανίζονται ένεκα των ραγδαίων κοινωνικών μεταβολών και σήμερα έχει δημιουργηθεί και μια κοινή κυπριακή που ομιλείται από τους κατοίκους των πόλεων και από τη νεώτερη γενιά σχεδόν σ' όλη την Κύπρο.
Μερικά από τα χαρακτηριστικά των 18 αυτών ιδιωμάτων, που υποπίπτουν αμέσως στην αντίληψη, είναι τα ακόλουθα:


1. Του ιδιώματος της Καρπασίας

α) Παθήσεις των προστριβόμενων συμφώνων, όπως θέλω - χέλω, γράφω - γράχω, δέρνω - γέρνω.
β) Ανάπτυξη κ σε συνιζήσεις, όπως Άγιος Ανδρέας - Άης Νρικάς, Ανδρεανού - Αντρικανού.
γ) Παράταση συμφώνων, όπως αλουπός -αλουππός, φακή -φατσ΄η.
δ) Διατήρηση των συμφωνικών συμπλεγμάτων με άηχο. όπως άθρωπος, φραμός, φλαούνα με τροπή άχρωπος, αχραμός, αχλαούνα.
ε) Υποκοριστικές καταλήξεις όπως κοπελλούρα, κοπελλούριν.

2. Του ιδιώματος της Μεσαορίας

α) Παθήσεις των προστριβόμενων συμφώνων, όπως θέλω - χέλω, δέρνω - γέρνω.
β) ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πόδια - πόκια.
γ) Τροπή του παρατεταμένου θθ σε ττ, όπως αττυμούμαι, ετ τέλω.
δ) Ρηματικοί τύποι σε -ούνταν και -ούντασιν, όπως ερκούνταν, ερκούντασιν.
ε) Προθεματικό ν, όπως νεκκλησιά, νάρκα, νήλιος.

3) Του ιδιώματος της Δυτικής Μεσαορίας

α) Τροπές των προστριβομένων φθόγγων κατά προτίμηση σε χειλικούς και οδοντικούς, όπως γονιός - βονιός, γωνιά - βωνιά, γοράζω - βοράζω, μολύβιν - μολύδιν.
β) Τροπή του συμλέγματος πκι σε φκι, όπως φκάννων, φκιάτον.
γ) Τροπή σε μερικά του ττ σε θθ όπως, καλλύθθερα.
δ) Αποβολή συμφώνων, όπως λαλώ -λαώ, να ππέωμεν, να πνάωμεν.

4) Του ιδιώματος της Κερύνειας

α) Τραχύ ρ, όπως νερρόν, γέρρημος.
β) Ανάπτυξη γ' στην αρχή μερικών λέξεων, που αρχίζουν από φωνήεν, όπως ωμός - γωμός.
γ) Ανάπτυξη ε κατόπιν τελικού ν εγκλινομένης τριτοπροσώπου προσωπικής αντωνυμίας, όπως φερ' τονε, καλώς τηνε.
δ) Εμφάνιση συμπλέγματος ργι, όπως φερ' την σαργιάν να σαρίσω, να πάρω την βούργιαν μου τζιαι να πάω στον Άην Λαργιόν να συνάξω μανιτάργια..

5) Του ιδιώματος των Κοκκινοχωριών

α) Παθήσεις των προστριβόμενων συμφώνων, όπως θέλω - χέλω, γράφω - γράχω, να χάμεν χασόλια, ο Χίλιππος έχυεν τζι' έχηκέν μας.
β) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πόκια, πκκιάννω - κιάννω, χωράφκια -χωράκια.
γ) Αποβολή σ από ρηματικούς τύπους, όπως επότια, να ποτίουμεν.
δ). Προσθήκη ε στο τέλος λέξεων, όπως έχουμεν τζίκλεσε, ο Μάρκος επήεν να φέρει την καρρέττανε.
ε) Αποβολή τελικού ς, όπως οι γεναίτζε, ο τόπο.


6. Του ιδιώματος Παραλιμνίου

α) Τροπή του συμφωνικού συμπλέγματος θκι εις κκι, όπως καλάθκια - καλάκκια, ο θκειός μου - ο κκειός μου.
β) Απλοποίηση συμπλεγμάτων στα οποία το πρώτο στοιχείο είναι άηχο, όπως ήρτεν -ήττεν, ασκοπώ - ακκοπώ, ιστορία -ιττορία.
γ) Τροπή των συμπλεγμάτων ξ και ψ σε τσ, όπως ξέρω - τσέρω, ύψος - ύτσος.
δ) Αντωνυμικοί τύποι εγιώνις, εσούνις

7. Του ιδιώματος της Λάρνακας

α) Παθήσεις προστριβόμενων συμφώνων, όπως θερκόν -φερκόν, θερίζω -φερίζω, θερνάτζιν - φερνάτζιν.
β) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πόκια, κομμάκια.
γ) Διατήρηση του φθόγγου χι. εφ΄όσον υποστηρίζεται από τον αντίστοιχο υπερωικό κατά την κλίση, όπως τρίχα -τρίχες, τρέχω -τρέχεις -τρέχει, έχω - έχεις -έχει.
δ) Τροπή του συμπλέγματος μνι σε βνι, όπως καλάμνια -καλάβνια.

8. Του ιδιώματος της Πιτσιλιάς

α) Διατήρηση προστριβόμενων συμφώνων, όπως πόδιν, κοπελλούδιν, εβδομάδα.
β) Διατήρηση προστριβόμενων συμπλεγμάτων, όπως αβδέλλα, γδίν, πέρδικα, πόδγια.
γ) Τροπή του τι σε δγι όπως κομμάδγια, κουδγιά.
δ) Ιδιαίτεροι ρηματιικοί τύποι, όπως εθώρον, ελάλον, είπον, ερκούμαθθιν, είμαθθιν, είμεθθαν, ερκούμεθθαν, επόπημαν..
ε) Παράταση της φωνής, ιδιαιτέρως στην παραλήγουσα, όπως πάμεν να ποτίωωμεν.

9).Του ιδιώματος Ορεινής

α) Αηχοποίηση ηχηρού στοιχείου σε συμφωνικό σύμπλεγμα, όπως πόδκια - πόθκια, χωριόν -χωρκόν, κώβκω -κόφκω, εβδομάδα - εφταμάδα.
β) Ανάπτυξη προθεματικού ι και σε συνεκφορές ονομάτων, όπως εφόρησες ιστενά, έσ' εις ισποράν, εσ΄ει τζι' ι εμάς ιστρούθους.
γ) Ιδιαίτεροι ρηματικοί τύποι, όπως, εβράσ'ημεν, εβράσ'ημαν, ελάλεια, ελάλειες, ελέλειεν, ελαλείαμεν, ελαλείετε, ελαλείαν, λάλειε.


10. Του ιδιώματος Λεμεσού

α ) Αποβολή του προστριβούς β και σποραδική εμφάνιση γ στη θέση του, όπως κουβαλώ - κουαλώ, βολίτζιν -γολίτζιν, βουνάριν - γουνάριν.
β) Σποραδικοί ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πόκια, κομμάκια.
γ) ρηματικοί τύποι τρώομεν, έρκομαι.

11. Του ιδιώματος Επισκοπής

α) Παθήσεις των προστριβόμενων συμφώνων, όπως δαμάλιν - γαμάλιν, δέρνω - γέρνω, θέλω - χέλω.
β) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πόδκια -πότκια, καλάθτια - καλάτια.

12. Του ιδιώματος Κρασοχωριών

α) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, πκκιάνω
β) Ανάπτυξη ε σε συνεκφορές ρημάτων, όπως εν εφτάννω να τον εστρέψω,
γ) ιδιαίτεροι ρηματικοί τύποι, όπως εκόπημαν, εμπέηκα, εβκέηκα, εκόπητζες, ερκούμαστεν.

13. Του ιδιώματος Μαραθάσας

α) Διατήρηση των προστριβόμενων συμφώνων, όπως πόδιν, κοπελλούδιν.
β) Απολαβή του προστριβούς β και σποραδική εμφάνιση γ στη θέση του, όπως κουαλώ, βολίτζιν - γολίτζιν, βουνάριν - γουνάριν.
γ) ιδιιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πκκιάννω.
δ) Ανομοίωση λαλώ - ναλώ.
ε) ιδιαίτεροι ρηματικοί τύποι, όπως εμπέηκα, εβκέηκα, τρώομεν, έρκομαι, εκόπημαν, γραφούμαστον.

14. Του ιδιώματος της Σολιάς

α) Διατήρηση των προστριβόμενων συμφώνων, όπως πόδιν, κοπελλούδιν.
β) Ιδιαίτεροι τύποι συνιιζήσεως όπως βκιάννω, φκιάννω, χωράφτκια.
γ) Τροπή σε μερικές περιπτώσεις του ττ σε θθ, όπως καλλύθθερα.


15. Του ιδιώματος Τηλλυρίας

α) Παθήσεις των προστριβόμενων συμφώνων, όπως θέλω - χέλω, δέρνω - γέρνω
β) ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως όπως πότκια - πότκζά, καλάτια - καλάτσ'α, πτσ'άννω.
γ) Αποβολή του σ ρηματικών τύπων, όπως επότια, να ποτίωμεν.
δ) Παθήσεις στα συμφωνικά συμπλέγματα σφ και ζβ, όπως σφυρώ - φσυρώ, σβήννω - βζήννω - ζήννω.

16. Του ιδιώματος Βορειοδυτικής Πάφου

α) Παθήσεις των προστριβόμενων φθόγγων, όπως θέλω - χέλω, γράφω -γράχω, δέρνω - γέρνω.
β) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πότκια, καλάθια, λουβγιά -λουβζ'α, χωράφχια - χωράφσ'ια.
γ) Εμφάνιση ασθενούς χ σε ρηματικούς κυρίως τύπους στη θέση παλαιότερου σ, όπως επότιχα, να ππέχωμεν να πνάχωμεν.
δ) Ανάπτυξη ι σε συνιζήσεις, όπως κριάς - κρικάς, Χολέτρια - Χολέτρικα.

17. Του ιδιώματος Νοτίου Πάφου

α) Παθήσεις των προστριβόμενων φθόγγων, όπως θέλω - χέλω, γράφω - γράχω, δέρνω - γέρνω.
β) Συνηθέστερη τροπή φθόγγων θ και χ σε φ, όπως ρουφούνια, φωράφκια.
γ) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πκκιάννω - κκιάννω, πκοιός - κκοιός - πιάτο - κκιάτο.
δ) Αποβολή του σ ρηματικών τύπων, όπως επότια, να ππέωμεν να πνάωμεν.
ε) Κτητική αντωνυμία των αντί τους, όπως τα σπίδκια των, τα παιδκιά των.
ζ) Ρηματικοί τύποι σε αίνω, όπως ριμαίνω, πισσαίνω. Περισπωμένες γενικές δισύλλαβων θηλυκών ονομάτων της πρώτης κλίσεως, όπως τῶν βερκῶν, τῶν βουκκῶν, τῶν δομῶν, τῶν κουμνῶν, τῶν βλεῶν, τῶν τριχῶν, τῶν κορῶν.

18. Του ιδιώματος Κεντρικής Πάφου

α) Παθήσεις προστριβόμενων φθόγγων, όπως θέλω - χέλω, γρλαφω - γράχω, δέρνω - γέρνω.
β) Πολύ ασταθής προφορά των προστριβόμενων φθόγγων, ώστε πολλές φορές μόνο από τα παρακείμενα φωνήεντα και τη διάθεση του ομιλητή να προφέρει ένα από αυτά δηλώνεται αν, ό,τι ακούγεται είναι χειλικό, οδοντικό ή υπερωικό, όπως χεγγάριν, που μπορεί να εκληφθεί ως φεγγάριν, θεγγάριν ή χεγγάριν.
γ) Ιδιαίτεροι τύποι συνιζήσεως, όπως πόδτια, καλάθτια, λουβτιά, χουράφτια.
δ) Εμφάνιση ασθενούς χ σε ρηματικούς κυρίως τύπους στη θέση παλαιότερου σ, όπως επότιχα, να ππέχωμεν να πνάχωμεν, μέσα - μέχα, κάμποσα -κάμποχα, γεια σας - γεια χας.

5 σχόλια:

  1. Πάρα πολλά ενδιαφέρον το κείμενο σου, αρέσκει μου Που το ιδίωμα εν σαν διάλεκτος πάνω στη διάλεκτο!
    το δύο γίνεται θκυό, τζαι μετά γίνεται 'κκυό!
    Δυστυχώς, όμως, έτσι είναι οι γλώσσες. Ζωντανές, να αλλάσουν, να εξελίσουνται. Το να επιμένουμε να κρατήσουμε κάτι ζωντανό ενώ άλλαξε, είναι σαν να επιμένουμε στη χρήση της καθαρεύουσας τη στιγμή που η "φυσική επιλογή" ευνόησε τη δημοτική...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Είναι σημαντικό να κρατηθεί η Κυπριακή διάλεκτος με όλους τους τοπικούς ιδιωματισμούς της. Την κράτησαν έως τώρα χιλιάδες γενιές και αυτό αποτελεί ηρωισμό. Αυτοί οι ιδιωματισμοί των περιοχών αποτελούν και τη σφραγίδα του νησιού. Είναι η ντοπιολαλιά "πλούτος" και μη μπαίνετε στον πειρασμό της αλλοτρίωσης. Ίσως και να κρατά η Κύπρος, αυτό το κλειδί της ελληνικής γλώσσας, που ελάχιστοι γνωρίζουν. Κρατήστε το θησαυρό αυτό και μη τον σκορπίζετε.Με αγάπη και φως, Νότα Κυμοθόη

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Η δική μου απορία στον συντάκτη είναι η εξής... η σημερινή διάλεκτος που έχει επικρατήσει περισσότερο στις αστικές περιοχές όπου ζει ο περισσότερος κόσμος, ποια είναι. Π.χ. στην Λευκωσία αναγνωρίζω χαρακτηριστικά διαφόρων τοπικών διαλέκτων... μώπως έχει επικρατήσει κάποια ή κάποιες σε ορισμένες αστικές περιοχές ή τελικά αυτό που μιλάμε σήμερα είναι ένα συνοθύλευμα όλων αυτών των 18 διαλέκτων ή/και συνδιασμοί μερικών?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Πολύ καλή και εύστοχη ερώτηση φίλε αναγνώστη.
    Η σημερινή καθομιλούμενη κυπριακή διάλεκτος είναι μια ανάμιξη διάφορων ιδιωμάτων κυρίως της περιοχής της Λευκωσίας με το ιδίωμα της πόλης της Λευκωσίας να κυριαρχεί λόγο του ότι ως πρωτεύουσα επέβαλε το δικό της ιδίωμα πάνω στα άλλα μέσω της μαζικής επικοινωνίας. Αυτό έχει κάνει και η Αθήνα στην Ελλάδα. Μόνο στην Πάφο, στην Τηλλυρία και στα Κοκκινοχώρια επικρατούν ακόμη σε κάποιο βαθμό τα τοπικά ιδιώματα, όμως η νέα γενιά μιλά το ίδιο από τη μια άκρη της ελεύθερης Κύπρου μέχρι την άλλη. Αυτή η νέα διάλεκτος, είναι η καθομιλούμενη κυπριακή διάλεκτος η οποία σήμερα έγινε από γλώσσα της γεωργοκτηνοτροφικής κοινωνίας, γλώσσα των αστοποιημένων προλεταρίων (ειδικά μετά την εισβολή) αλλά και των μορφωμένων. Σήμερα, δειλά δειλά, απενοχοποιείται και οι νέοι πλέον δεν νιώθουν κόμπλεξ να την χρησιμοποιούν, όπως τόσες και τόσες γενιές πριν. Έχουμε όμως ακόμη μεγάλο δρόμο να διανύσουμε μέχρι να την απενοχοποιήσουμε πλήρως και να της δώσουμε τη θέση που της αξίζει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Πολύ ωραία αυτά που γράφετε και εύστοχα. θα ήθελα να μαθω περισσότερα για το ιδίωμα των κοκκινοχωρίων και της Λεμεσού αν μπορείτε. :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή