ένα μη κερδοσκοπικό και μη εμπορικό πολιτιστικό ιστολόγιο - a non profit and a non commercialized cultural blog

Πέμπτη, 22 Δεκεμβρίου 2016

Έθιμα των Χριστουγέννων στη Κύπρο


Παλιά οι άνθρωποι φρόντιζαν ν' αφήνουν κατά τη νύκτα των Χριστουγέννων να φέγγει το φως ενός λυχναριού ή μιας λάμπας πετρελαίου. Ο κόσμος πίστευε ότι έπρεπε να υπάρχει αναμμένη μια μικρή φλόγα, διότι τη νύχτα αυτή τζοιλιοπονά (κοιλοπονάει) για να γεννήσει η Παναγία, και έχει ανάγκη από φως.
Από τη παραμονή των Χριστουγέννων κάθε νοικοκυρά στη κυπριακή ύπαιθρο κυρίως ζύμωνε κουλούρια, κούμουλα, και χριστόψωμα για τη γέννηση του Χριστού που λέγονται γεννόπιττες. Ομάδες παιδιών περιέρχονταν τα σπίτια και έψαλλαν τα κάλαντα της γέννησης του Θεανθρώπου.
Στη Πάφο και σε άλλες περιοχές της Κύπρου κατά τη μέρα των Χριστουγέννων έσφαζαν προς τιμήν του Χριστού χοίρο, ειδικά θρεμμένο κατά τη διάρκεια της χρονιάς. Όταν η σφαγή γινόταν την προηγούμενη των Χριστουγέννων, υπήρχε η συνήθεια να τοποθετούνται μετά τη σφαγή λίγα κλωνάρια ελιάς πάνω στα κρέατα. Το έκαναν αυτό διότι πίστευαν ότι διαφορετικά, όταν θα ερχόταν ο Άγιος Βασίλης τη Πρωτοχρονιά, θα ουρούσε πάνω τους. Τη μέρα των Χριστουγέννων κάθε οικογένεια φρόντιζε να έχει στο σπίτι της, είτε βρασμένα πουλερικά, είτε κομμάτια χοιρινού κρέατος, λουκάνικα, ζαλατίνα (πηκτή) από χοίρο που σφάχτηκε προηγουμένως, και αλκοολούχο ποτό. Κανόνιζαν επίσης να έχουν και γλυκό του κουταλιού για τους επισκέπτες.
Με την άναρξη των Χριστουγέννων πίστευαν ότι έρχονταν οι Καλικάντζαροι ή Πλανήταροι ή Σκαλαπούνταροι, τα γνωστά δαιμόνια που εξαφανίζονται με τον αγιασμό των Φώτων. Το δεδομένο αυτό, έκανε τους ανθρώπους να παίρνουν μέτρα. Στη διάρκεια των Δωδεκαημέρων απόφευγαν να λούζονται, διοτί σύμφωνα με την επικρατούσα πρόληψη οι Καλικάντζιαροι θα έπερναν τα αποχτενίδια και το σαπούνι. Οι άνθρωποι πίσταυαν ότι ένα τετοιο γεγονός θα μπορούσε να προκαλέσει κρίση έντονης αδυναμίας, που θα οδηγούσε το άτομο που λούστικε, ακόμη και στο θάνατο. Οι κοπέλες έπρεπε να αποφεύγουν να βγέννουν έξω κατά τις νύκτες χωρίς να συνοδεύονται από άλλα συγγενικά τους πρόσωπα. Προφανώς, διότι υπερίσχυε ο φόβος ότι οι Καλικάντζαροι, οι οποίοι ήταν ελεύθεροι κατά τα Δωδεκάμερα, μπορούσαν να τους κάνουν κακό, αν τις έβρησκαν μόνες τους. Οι άνθρωποι έπρεπε επίσης να αποφεύγουν να κόβουν τα νύχια τους, διότι οι Καλικάντζιαροι που παρακολουθούσαν θα τα έπερναν, και ένα τέτοιο γεγονός μπορούσε να προκαλέσει κώφωση. Δεν έπρεπε επίσης να γίνει κόψιμο ρούχων, που προορίζονταν για το ράψιμο νέων ενδυμάτων. Πίστευαν ότι τα ρούχα που κόβονται κατά τη περίοδο των Δωδεκαημέρων, πως δεν ήταν δυνατό να ραφτούν ποτέ, και κάτι τέτοιο μπορεί να σημαίνει τη παρουσία ενός μακάβριου σύμβαντος. Οι Κύπριοι θεορούσαν ότι δεν έπρεπε ν' αναλαμβάνουν εργασίες κατά τα Δωδεκάμερα.



Πηγή: Δεισιδαιμονίες και Μαγεία στην Κύπρο του χτες
Ιωάννης Ιωνάς
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια

Κυριακή, 11 Δεκεμβρίου 2016

Ο ήλιος και το φεγγάρι στη κυπριακή λαογραφία

 Στη Κύπρο πάρα πολύς κόσμος θεωρούσε κατά το παρελθόν ότι η σκιά που φαίνεται πάνω στο φεγγάρι (οι οροσειρές και οι κοιλάδες της σηλίνης) ήταν ένας άνθρωπος, ο οποίος προσπαθούσε να καθαρίσει μ' ένα φτιάρι τη λάσπη, που όπως έλεγαν, είχε ρίξει εκεί ο ήλιος. Υποστήριζαν επίσης ότι η λάμψη της σελίνης ήταν κάποτε μεγαλύτερη και από εκείνη του ήλιου, αλλά τα πράγματα άλλαξαν, διότι ο τελευταίος έριξε πάνω της λάσπη.
Σε ότι αφορά το θέμα αυτό, ο σχετικός μύθος λέγει πως κάποτε η σελήνη ήρθε σε αντιπαράθεση με τον ήλιο, διότι αυτή διέδιδε αλαζονικά παντού ότι αυτή φώτιζε τη γη, τόσα καλά, όσο ο ήλιος. Ο ήλιος θύμωσε και αρπάζοντας μια χούφτα πηλό την έριξε πάνω στο πρώσοπό της. Από τότε η σελήνη έχασε μερικώς το φως της και είναι σε συνεχή ρήξη με τον ήλιο. Κάθε φορά που συναντιόνται, η μιά μπαίνει προστά και προσπαθεί να κόψει τον δρόμο του άλλου (γίνονται δηλαδή οι γνωστές εκλείψεις). ¨οποτε όμως συμβαίνει αυτό το «μάλωμα», οι άνθρωποι επεμβαίνουν και προσπαθούν να κάνουν τον ήλθιο ν' αφήσει τη σελήνη να ξεφύγει, και έτσι να συνεχίσουν αρμονικά και οι δύο τη πορεία τους, εκεί πάνω στον ουρανό.
Κατά τα παλιά χρόνια, κάθε φορά που γινόνταν έκλειψη της σελήνης, οι Κύπριοι έλεγαν ότι το φεγγάρι «ήταν πιασμένο» από τον ήλιο, και πίστευαν ότι για να διορθωθεί η κατάσταση, έπρεπε να κάνουν μεγάλους θορύβους πυροβολόντας με ντουφέκια στον αέρα, χτυπώντας καμπάνες, κουδούνια των ζώων και τενεκέδες. Δημιουργούσαν δηλαδή μια μεγάλη φασαρία, διότι θεωρούσαν ότι πάνω στο σαματά, το φεγγάρι θα κατάφερνε να «ξιπκιαστεί» (να ελευθερωθεί) από τον ήλιο. Ως «πιασμένο» θεωρείτο επίσης το φεγγάρι, όταν ήταν μεγάλο και κόκκινο. Σ' αυτή τη περίπτωση όμως το «πιάσινο» του οφειλόταν στη μαγεία και τα κακά πνεύματα, που το κρατούσαν. Το κόκκινο χρώμα του φεγγαριού θύμιζε αίμα, και το γεγονός μεταφραζόταν σε κακό οιωνό για καταστροφές ή ξέσπασμα πολέμου, κατα τις μέρες που θ' ακολουθούσαν. Οι κτύποι των καμπάνων, των τενεκέδων, των μαγειρισσών και γινικά οποιωνδήποτε μεταλλικών αντικειμένων, ίσως σε αυτή τη περίπτωση ν' αποσκοπούσαν στην πρόκληση φόβου πάνω στο ίδιο το κακό, και έτσι αυτό να υποχρεωθεί ν' αποχωρήσει, προτού η κακή ενέργια του επιδράσει πάνω στους ανθρώπους και τη φύση.
Οι Κύπριοι ονόμαζαν κατά το παρελθόν τον ήλιο και νήλιο. Το γέννημαν, το ψήλωμαν και το βούτημαν του ήλιου ήταν οι τρεις φάσεις του κύκλου της ημέρας. Έλαγαν πως ο ήλιος κάθε μέρα γεννιέται, ψηλώνει και μετά τρέχει, για να πάει στη μάνα του, δηλαδή τη Δύση. κατά τη διάρκεια του χρονικού διαστήματος μεταξύ της δύσης και της ανατολής του νέου ήλιου το πρωί της επόμενης μέρας ο ήλιος βρίσκεται στη «μάνα του». Κάθε βράδυ η Δύση, δηλαδή η μάνα του ήλιου, φρόντιζε, όπως κάθε μάνα, να περιποιηθεί τον κατακόκκινο από την ολοήμερη δουλείά γιο της.
Ο ήλιος ονομαζόταν «κοσμογυριστός» αφού κατά τη διάρκεια της ημέρας περιόδευε όλη τη γη γι' αυτό και η επίκληση:
«Ήλιε μου, τρισήλιε μου
τζιαί κοσμογύστεστέ μου,
έβκαρ' τα ρούχα που φορείς
τζιαί φόρησ' τα γρουσά σου.
Έβκα στα παναθύρκα σου
να βράσεις τα μωρά σου»
Οι Κύπριοι φρονούσαν ότι ο Θεός κρατούσε τη γη μέσα στη παλάμη του και ότι είχε το βλέμμα του συνέχεια πάνω της. Αν έστρεφε αλλού το βλέμμα του «παραβλεμματίση», τότε αμέσως ο κόσμος όλος μαζί με το φεγγάρι και τον ήλιο θα έβρισκε αμέσως τη καταστροφή του.

Πηγές:
Δεισιθαιμονίες και μαγεία στην Κύπρο του χτες
Ιωάννης Ιωνάς
Άπαντα
Ξενοφώντος Π. Φαρμακίδου